Bricks, Beads and Bones – Questions and Answers | Plus Two History

Multi choice questions

1. First Director General of Achaeological Survey of India? ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യത്തെ ഡയറക്ടർ ജനറൽ ആര്?
1. ജോൺ മാർശൽ
2. അലക്സാണ്ടർ കണ്ണിങ്ഹാം
3. ദയാറാം സാഹ്നി
4. മോർട്ടിമർ വീലർ
Answer
B. അലക്സാണ്ടർ കണ്ണിങ്ഹാം.
2. Harappan seals were made out of …..? ഹാരപ്പൻ മുദ്രകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത് …………ൽ നിന്നാണ്.
1. വെണ്ണക്കല്ല്, ,
2. ടൊറാക്കോട്ട
3. ഷെല്ലുകൾ
4. കല്ലുകൾ
Answer
A. വെണ്ണക്കല്ല്
3. Name the book written by S.N. Roy. എസ്.എൻ. റോയിയുടെ പുസ്തകമേത്?
1. ഇൻഡസ് സിവിലൈസേഷൻ
2. ദി സ്റ്റോറി ഓഫ് ഇന്ത്യൻ ആർക്കോളജി
3. ബർത്ത് ഓഫ് സിവിലൈസേഷൻ ഇൻ ഇന്ത്യ ആന്റ് പാക്കിസ്ഥാൻ
4. All of the above
Answer
B. ദി സ്റ്റോറി ഓഫ് ഇന്ത്യൻ ആർക്കോളജി
4. Find out the reason for the decline of Harappan civilization suggested by Mortimer Wheeler ? മോർട്ടിമർ വീലറുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഹറപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ പതനത്തിനുള്ള കാരണമേത്?
1. കാലാവസ്ഥ മാറ്റം
2. വനവൽക്കരണം
3. സിന്ധു നദിയിലെ വെള്ളപ്പൊക്കം
4. ആര്യനാക്രമണം
Answer
D. ആര്യനാക്രമണം
5. Place where the water reservoir was discovered: ജലസംഭരണി കണ്ടെത്തിയ സ്ഥലം:
1. ധോളാവീര
2. ലോത്തൽ
3. നാഗേശ്വർ
4. ബാലാകോട്ട്
Answer
A. ധോളാവീര
6. Harappan settlement dedicated to craft production: കരകൗശല നിർമ്മാണത്തിനായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഹരപ്പൻ അധിവാസകേന്ദ്രം
1. മോഹൻജോദാരോ
2. ചാൻഹുദാരോ
3. ബാലാകോട്ട്
4. ലോത്തൽ
Answer
B. ചാൻഹുദാരോ
7. The first Director-General of the Archaeological Survey of India: ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വെ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യത്തെ ഡയറക്ടർ ജനറൽ:
1. ജോൺ മാർഷ്ൽ
2. എസ്. എൻ. റോയ്
3. കണ്ണിങ് ഹാം
4. ആർ. ഇ. എം. വീലർ
Answer
C. കണ്ണിങ് ഹാം
8. Mohenjo-daro was discovered by: മോഹൻജോദാരോ കണ്ടുപിടിച്ചത്:
1. ദയാറാം സാഹ്നി
2. ജോൺ മാർഷ്ൽ
3. ആർ.ഡി. ബാണർജി
4. എസ്.എൻ. റോയ്
Answer
C. ആർ.ഡി. ബാണർജി

Answer the following questions

1. Which site in the Harappan civilization was the first to be discovered ? ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിൽ ആദ്യമായി കണ്ടെത്തിയ സ്ഥലം ഏത് ?
Answer
ഹരപ്പ
2. At which site was the Great Bath found? വലിയ കുളപ്പുര ഏതു സൈറ്റിലാണ് കണ്ടെത്തിയത് ?
Answer
മോഹൻജോദാരോ
3. Who was the first Director of the Indian Archaeology Department (Archaeological Survey of India) (ASI)? ഇന്ത്യൻ പുരാവസ്തു വകുപ്പിന്റെ (ASI) ആദ്യത്തെ ഡയറക്ടർ ജനറൽ.
Answer
അലക്സാണ്ടർ
4. From which place were the Harappan people getting their copper? ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് ചെമ്പ് ലഭിച്ചിരുന്ന സ്ഥലം.
Answer
ഒമാൻ
5. Who is the author of the book entitled “The Story of Indian Archaeology”? ഇന്ത്യൻ പുരാവസ്തുശാസ്ത്രത്തിന്റെ കഥ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കർത്താവ്.
Answer
എസ്.എൻ. റോയ്
6. Which was the year in which John Marshall declared the discovery of the Harappan Civilization? ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ കണ്ടെത്തൽ ജോൺ മാർഷ്ൽ പ്രഖ്യാപിച്ച വർഷം.
Answer
1924

Find out the relationship between the two parts of item ‘a’ and fill in the blanks of item ‘b’ accordingly.

1. a. Dilmun ഡിൽമൻ – Bahrain ബഹ്റിൻ b. Meluha മെലുഹ -______
Answer
ഇന്ത്യ
2. a. Harappa ഹരപ്പ – Dayaram Sahni ദയാറാം സാഹ്നി b. Mohenjodaro മോഹൻജോദാരോ -_____
Answer
ആർ.ഡി. ബാനർജി
3. a. Horizontal excavation തിരശ്ചീന ഉൽഖനനം – John Marshall ജോൺ മാർശൽ b. Vertical excavation ലംബ ഖനനം -______
Answer
മോർട്ടിമർ വീലർ
4. a. Ploughed field ഉഴുത നിലം – Kalibangan കാളിബംഗൻ b. Granaries നിലവറകൾ -_____
Answer
മോഹൻജോദാരോ
5. a. Magan : Oman മഗാൻ : ഒമാൻ b. Dilmun : _____ ദിൽമൻ : _____
Answer
ബഹ്റിൻ ദ്വീപ്
6. a. Citadel : Public buildings കോട്ട : പൊതു കെട്ടിടങ്ങൾ b. Lower Town :_____ കീഴ് പ്പട്ടണം :_____
Answer
താമസസ്ഥലം
7. a. Charles Masson : English Official ചാൾസ് മസ്സൻ : ഇംഗ്ലീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥൻ b. Cunningham :_____ കണ്ണിങ് ഹാം :_______
Answer
ASI യുടെ ആദ്യ ഡയറക്ടർ

2 MARK QUESTIONS & ANSWERS

1. For what all things did Harappans use bulls? കാളകളെ ഹാരപ്പൻ ജനത എന്തിനെല്ലാമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത് ?
Answer
ഹാരപ്പൻ ജനതയുടെ മറ്റൊരു ഉപജീവനമാർഗ്ഗം മൃഗപരിപാലനമായിരുന്നു. കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാടുകൾ, കോലാടുകൾ, പന്നി തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ഹറപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെ ഹറപ്പൻ ജനത ഇണക്കി വളർത്തിയിരുന്നുവെന്ന് പുരാവസ്തു – ജന്തുശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരും (archaro-zoologists) ജന്തുശാസ്ത്ര-പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും (zoo- archaeologists) നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂഞ്ഞയുള്ള കാളകളെ (humped bull) ഹറപ്പൻ ജനത ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. കാളകളെ നിലം ഉഴാനും വണ്ടി വലിക്കാനും, സാധനങ്ങൾ വഹിച്ചു கொண்டு പോകുന്നതിനുമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. കഴുതകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും ചുമടുമൃഗങ്ങളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.
2. “Indus people were excellent in craft production” Prepare a note on the basis of this statement. “ഹാരപ്പൻ ജനത കരകൗശല നിർമ്മാണത്തിൽ അഗ്രഗണ്യരായിരുന്നു”. ഈ പ്രസ്താവനയെക്കുറിച്ച് ഒരു കുറിപ്പ് തയ്യാറാക്കുക.
Answer
ഈ പ്രസ്താവന ശരിയാണ്. കരകൗശല രംഗത്തെ അഗ്രഗണ്യരായിരുന്ന ഹാരപ്പൻ ജനത എന്ന് വേണമെങ്കിൽ പറയാം. കരണ്‍മാലകളുടെ (beads) നിർമ്മാണം ഹറപ്പനയുടെ ഇഷ്ടപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. കരണ്‍കളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് പലതരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല് (Carnelial), സൂര്യകാന്തക്കല്ല് (Jasper), ഇന്ദ്ര നീലക്കല്ല്, സ്ഫടികക്കല്ല്, വെണ്ണക്കല്ല് തുടങ്ങിയ കല്ലുകളും ചെമ്പ്, വെങ്കലം, സ്വർണ്ണം എന്നിവപോലുള്ള ലോഹങ്ങളും, ചിപ്പി, മുന്തിരി ഇനം ചെറുപാത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള മിശ്രിതം (faience) കളിമണ്ണ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.

3 MARK QUESTIONS & ANSWERS

1. “The Harappan civilization is divided into three stages. What are they? What are their special features? ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവ ഏതെല്ലാമാണ്. എന്തൊക്കെയാണ് അതിന്റെ സവിശേഷതകൾ.
Answer
ബി.സി.ഇ 2600 നും 1900 നും മദ്ധ്യയുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം നിലനിന്നിരുന്നത്. അതേ പ്രദേശത്തു തന്നെ ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന് പൂർവ്വ – പിൽക്കാല സംസ്കാരങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു. ഈ പൂർവ്വ സംസ്കാരങ്ങളെ ആദിമ ഹാരപ്പൻ (Early Harappan) എന്നും പിൽക്കാല സംസ്കാരങ്ങളെ പിൽക്കാല ഹറപ്പൻ (Late Harappan) എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഈ സംസ്കാരങ്ങളിൽനിന്നും വേർതിരിച്ചു കാണിക്കുന്നതിനായി ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തെ ചിലപ്പോൾ വികാസിത ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം (Mature Harappan Culture) എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്.
2. “Write a note on the weights and measures of Harappa. ഹാരപ്പയിലെ അളവുകളെയും തൂക്കങ്ങളെയും കുറിച്ച് ഒരു കുറിപ്പെഴുതുക.
Answer
കൈമാറ്റങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന് ഹാരപ്പൻ നിവാസികൾ കൃത്യയാർന്ന തൂക്കങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിരുന്നു. വ്യാപാരത്തിൽ അത് നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു. ഒരിനം തീക്കല്ലുകൊണ്ടാണ് തൂക്കക്കട്ടികൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. ചുണ്ണാമ്പുകല്ല്, വെണ്ണക്കല്ല്, എന്നിവയും തൂക്കക്കട്ടികളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. അവയ്ക്കെല്ലാം പൊതുവെ കൂബിന്റെ ആകൃതിയാണുള്ളത്. തൂക്കക്കട്ടികളിൽ അടയാളങ്ങളൊന്നും രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നില്ല.

• തൂക്കങ്ങളുടെ താഴ്ന്ന യൂണിറ്റ് ഇരട്ടിയാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത് (1,2,4,8,16,32, തുടങ്ങി 12,800 വരെ)
• നേരെമറിച്ച് ഉയർന്ന യൂണിറ്റ് ദശാംശ സമ്പ്രദായമാണ് പിന്തുടർന്നത് (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9,)
ചെറിയ തൂക്കക്കട്ടികൾ ആഭരണങ്ങളുടെയും കരണ്‍കളുടെയും തൂക്കം നോക്കുന്നതിന് ഉപയോഗിച്ചിരിക്കാം. ലോഹംകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച തുലാസ്സുകളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.
3. “How did the Harappan people solve the problem of lack of rain (shortage of water)?മഴയുടെ ലഭ്യത കുറവിനെ ഹറപ്പൻ ജനത എങ്ങിനെയാണ് പരിഹരിച്ചത്?
Answer
മിക്ക ഹറപ്പൻ സൈറ്റുകളും അർദ്ധ-ഉഷ്ഷര ഭൂമികളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. വരണ്ട ഭൂപ്രദേശമായതിനാൽ കൃഷിക്ക് ജലസേചനം ആവശ്യമായിരുന്നു. ജലസേചനത്തിനായി തോടുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ ഹറപ്പൻ സൈറ്റായ ഷോർട്ടു ഗായിൽ തോടുകളുടെ അവശേഷിപ്പുകൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പഞ്ചാബിലോ സിന്ധിലോ തോടുകളുടെ അവശേഷിപ്പുകൾ കാണുന്നില്ല. പുരാതനമായ തോടുകൾ ഏറെക്കാലം മുൻപ് എക്കലടിഞ്ഞ് മൂടിപ്പോകാൻ സാധ്യത.
കിണർ വെള്ളവും ജലസേചനത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കൂടാതെ കൃഷിക്കായി ജലം ശേഖരിച്ചു വെക്കുന്നതിന് ജലസംഭരണികളും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. (ഉദാ: ധോളാവീര)
| ജലസേചനം | തോടുകൾ | കിണർവെള്ളം | ജലസംഭരണികൾ |
4. “”The Harappan people were much interested in making beads.” Comment. “കന്മണി നിർമ്മാണത്തിൽ ഹറപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് പ്രത്യേക താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നു”. സമർത്ഥിക്കുക.
Answer
കന്മണിമാലകളുടെ (beads) നിർമ്മാണം ഹറപ്പൻ ജനതയുടെ ഇഷ്ടപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. കന്മണിളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് പലതരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല് (carnelian), സൂര്യകാന്തക്കല്ല് (jasper), ഇന്ദ്രനീലംകല്ല്, സ്ഫടികക്കല്ല്, വെണ്ണക്കല്ല് തുടങ്ങിയ കല്ലുകളും ചെമ്പ്, വെകലം, സ്വർണ്ണം എന്നിവ പോലുള്ള ലോഹങ്ങളും, ചിപ്പി, മുന്തിരി ഇനം ചെറു പാത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള മിശ്രിതം (faience) കളിമണ്ണ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.

• ചില കന്മണിമാലകൾ രണ്ടോ അതിലധികമോ കല്ലുകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. മാലയുണ്ടാക്കുന്നതിനായി ഈ കല്ലുകളെ തമ്മിൽ ചേർത്തുരപ്പിക്കുന്നു. കന്മണിമാലയിലെ ചില കല്ലുകളെ സ്വർണ്ണം കൊണ്ട് പൊതിയാറുണ്ട്.
• കന്മണിമാലകൾക്ക് പല രൂപങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. വൃത്താകൃതി, ഗോളസ്തംഭാകൃതി, ഗോളാകൃതി, വീഴയുടെ ആകൃതി, വൃത്താംശം എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങളിൽ അവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
• ചില കന്മണിമാലകൾ കൊത്തുപണികൾ കൊണ്ടും ചിത്രപണികൾകൊണ്ടും അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. അവയിലെ ചിത്രങ്ങൾ (Designs) അതിമനോഹരമായിരുന്നു.
കന്മണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ വസ്തുവിനനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരുന്നു. ഉറപ്പുകുറഞ്ഞ വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ട് കരണ്‍കൾ നിർമ്മിക്കാൻ വളരെ എളുപ്പമായിരുന്നു. വെണ്ണക്കല്ല് പൊടിച്ച് പശൂപത്തിലാക്കി അതിൽനിന്ന് കൺമണികൾ വാർത്തെടുത്തിരുന്നു. കന്മണികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് ഇത് സഹായകമായി വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ടുള്ള സൂക്ഷ്മമായ കരണ്‍കളുടെ നിർമ്മാണം പുരാതന സാങ്കേതിക വിദ്യയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ ഒരു കടങ്കഥയായി അവശേഷിക്കുകയാണ്. ഉറപ്പുകൂടിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച കൺമണികൾക്ക് ജ്യാമിതി രൂപങ്ങൾ ആണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്. ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ലുകൊണ്ടും കന്മണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കാറുണ്ട്. ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിൽ മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവിനെയും കന്മണികളെയും ചൂടാക്കിയാണ് (ചൂളക്കു വെച്ചാണ് ) ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ലിന് ചുവപ്പുനിറം കൊടുത്തിരുന്നത്. കല്ലിലെ ചെറിയതുളകൾ ചെത്തിക്കളഞ്ഞു പരുപരുത്ത രൂപത്തിലാക്കുകയും അതിനുശേഷം നന്നായി മിനുസ്സപെടുത്തി അന്തിമരൂപം കൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാകുകയും മിനുസ്സപ്പെടുത്തുകയും തുളയിടുകയും ചെയ്തു തൊടെ കന്മണിയുടെ നിർമ്മാണ പ്രക്രിയ പൂർണ്ണമാകുന്നു. കന്മണികൾ തുളയ്ക്കുന്നതിന് പ്രത്യേകതരം ഡ്രില്ലുകൾ (Drills) ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.

• * കടൽത്തീരത്തിനടുത്തുള്ള നാഗേശ്വർ, (Nageswar) ബാലാകോട്ട് (Balakot) എന്നീ ആവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ചിപ്പികൾ കൊണ്ടുള്ള സാധനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. ചിപ്പികൾകൊണ്ടുള്ള വളകൾ, താലി എന്നിവയുടെ നിർമ്മാണവും അലങ്കാരപണികളും അവിടെ നിർവഹിചിരുന്നു. അവിടെനിന്ന് ഈ സാധനങ്ങളെല്ലാം മറ്റുഅധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
• * അതുപോലെ ചാൻഹുദാരോ, ലോഥാൽ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പണി പൂർത്തിയാക്കിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ (കന്മണികൾ) ഹരപ്പ, മോഹൻജോദാരോ തുടങ്ങിയ വലിയ നഗര കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയിരുന്നു.
5. What all things are considered by the archaeological researchers to find out the centres for the production of various artefacts ? കരകൗശല ഉൽപ്പാദന കേന്ദ്രങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതിന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ എന്തെല്ലാം വസ്തുക്കളാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്?
Answer
കരകൗശല വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപ്പാദന കേന്ദ്രങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ താഴെ പറയുന്ന വസ്തുക്കളും സാധനങ്ങളും തിരഞ്ഞ് കണ്ടുപിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

• 1. കൽപ്പിണ്ഡങ്ങൾ, ചിപ്പികൾ, ചെമ്പയിർ എന്നിവ പോലെയുള്ള അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ
• 2. ഉപകരണങ്ങൾ
• 3. അപൂർണ്ണ വസ്തുക്കൾ (നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാക്കാത്ത വസ്തുക്കൾ)
• 4. പാഴ്വസ്തുക്കൾ
6. The Harappan seals were excellent art creations. Discuss the special features and importance of those seals. ഹരപ്പൻ മുദ്രകൾ അവരുടെ ഏറ്റവും മികച്ച കലസൃഷ്ടി ആയിരുന്നു. മുദ്രകളുടെ സവിശേഷതകളും പ്രാധാന്യവും വിവരിക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ ഏറ്റവും വിശേഷമായ കരകൗശല വസ്തു ഹരപ്പൻ മുദ്രകളാണ്. ദീർഘദൂരവ്യാപാരം സുഗമമാക്കുന്നതിനു വേണ്ടിയാണ് മുദ്രകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. സ്വത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശം കുറിക്കുന്നതിനും, ദൂരദേശ വിനിമയം സുഗമമാക്കുന്നതിനും മുദ്ര വെക്കൽ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന. വ്യാപാരത്തിനായി ചരക്കുകൾ സഞ്ചിയിലാക്കിയാണ് ഒരു സ്ഥലത്തു നിന്നും മറ്റൊരിടത്തേക്ക് അയച്ചിരുന്നത്. സഞ്ചിയുടെ വായ്ഭാഗം കയറുകൊണ്ട് കെട്ടി നനഞ്ഞ കളിമണ്ണ് കൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ചിരുന്നു. അതിനു ശേഷം അതിൽ ഒന്നോ അതിലധികമോ മുദ്രകൾ പതിപ്പിക്കും. മുദ്രകൾക്ക് തകരാറൊന്നും സംഭവിക്കാതെ സഞ്ചി ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തിയാൽ അതിൽ കൃത്രിമൊന്നും കാണിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. ചരക്കുകളുടെ ഉടമസ്ഥനെ തിരിച്ചറിയാനും ഈ മുദ്ര പതിപ്പിക്കൽ സഹായകമായിരുന്നു.
7. Point out the special features of the Harappan Scripts. ഹരപ്പൻ ലിപികളുടെ സവിശേഷതകൾ എന്തെല്ലാമാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ ജനത എഴുത്തുവിദ്യ കണ്ടുപിടിച്ചിരുന്നു. ഹരപ്പൻ ലിപിയെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് അറിവ് ലഭിക്കുന്നത് പ്രധാനമായും അവരുടെ മുദ്രകളിൽ നിന്നാണ്. ഹരപ്പൻ മുദ്രകളിൽ സാധാരണയായി ഒറ്റവരി എഴുത്താണുളളത്. അത് ഉടമസ്ഥന്റെ പേരോ സ്ഥാനപേരോ ആയിരിക്കാം. ചെമ്പ് കൊണ്ടുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ ഭരണിഡിയുടെ വക്ക്, ചെമ്പിലും കളിമണ്ണിലുമുള്ള ഫലകങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, പുരാതനമായ ചുണ്ടുപലകകൾ തുടങ്ങിയ പലതരം വസ്തുക്കളിൽ ഈ ലിപി കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. നശിച്ചു പോകുന്ന വസ്തുക്കളിലും അവ എഴുതിയിട്ടുണ്ടായിരിക്കുന്നു.
• * ഹരപ്പൻ ലിപിയിൽ ധാരാളം ചിഹ്നങ്ങളും അടയാളങ്ങളുമുണ്ട്. മിക്ക ലിപികളും വളരെ ചെറുതാണ്. നീണ്ട ലിവിതങ്ങൾ അപൂർവ്വമായിരുന്നു. ഏറ്റവും നീണ്ട ലിവിതത്തിൽ 26 ചിഹ്നങ്ങൾ മാത്രമേ അടങ്ങിയിട്ടുള്ളൂ.
• * ഹരപ്പൻ ലിപി അക്ഷരമാലാക്രമത്തിലുള്ളതല്ല, കാരണം അതിൽ ധാരാളം ചിഹ്നങ്ങളുണ്ട്. 375 നും 400 ഇടയ്ക്ക് ചിഹ്നങ്ങൾ അതിലുണ്ടെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഹരപ്പൻ ലിപി ഒരു ‘ചിത്ര ലിപി’യാണെന്നാണ് പൊതുവെ ഉള്ള അഭിപ്രായം. ഹരപ്പൻ ലിപിയിലെ ചിത്രങ്ങൾ, വായിക്കാനിറിയാത്തവർക്ക് ഒരു അർത്ഥം കൊമാറിയിരുന്നു എന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
• * ഹരപ്പൻ ലിപി വലത്തു നിന്ന് ഇടത്തോടാണ് എഴുതിയിരുന്നത്.
8. Discuss the discovery of the Harappan Culture and the problems connected with it. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ കണ്ടെത്തലും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശ്നങ്ങളും വിവരിക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തെക്കുറിച്ച് ആദ്യമായി നിരീക്ഷണം നടത്തിയത് ചാൾസ് മേസ്സൻ എന്ന ഇംഗ്ലീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനാണ്. 1826-ൽ അദ്ദേഹം ഹരപ്പ ഗ്രാമം സന്ദർശിക്കാനിടയായി. ഒരുപുരാതന നഗരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണിൽപെട്ടു. 1856-ൽ കരാച്ചിക്കും ലാഹോറിനും മധ്യേ റെയിൽവെ ലൈൻ പണിയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് എൻജിനീയർമാരും ഹരപ്പയിലെ തകർന്ന നഗരങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ഈ കണ്ടുപിടിത്തം തികച്ചും യാദൃശ്ചികമായിരുന്നു. റെയിൽവെ എൻജിനീയർമാർ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വെ ഓഫ് ഇന്ത്യ (ASI) യുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ഇതിനെ തുടർന്ന് കണ്ണിങ്ഹാമിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പുരാവസ്തു പര്യവേക്ഷണ സംഘം ഹരപ്പയിൽ ഉൽഖനനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു.
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരം തകർന്ന് മണ്ണടിഞ്ഞു. ക്രമേണ ആ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഓർമ്മകളും ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് പോയ്മമഞ്ഞു. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരം നിലനിന്നിരുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾക്കു ശേഷം താമസമാക്കിയ ജനങ്ങൾ ഒരു മഹത്തായ സംസ്കാരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ പലപ്പോഴും യാദൃശ്ചികമായി കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. വെള്ളപ്പൊക്കത്തിലൂടെയോ, മണ്ണൊളിച്ചിലിലൂടെയോ അവ മൺ നീക്കി പുറത്തുവന്നു. നിലം ഉഴുതുമറിക്കുമ്പോഴോ, നിധിക്കുവേണ്ടി ഭൂമി കുഴിക്കുമ്പോഴോ ആ സംസ്കാരത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അവരുടെ ശ്രദ്ധയിൽപെട്ടു. അസാധാരണമായ ആ ഉപകരണങ്ങളും വസ്തുക്കളും കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അവർക്കറിയില്ലായിരുന്നു.
ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വെ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യത്തെ ഡയറക്ടർ ജനറലായിരുന്നു കണ്ണിങ്ഹാം. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹം പുരാവസ്തുശാസ്ത്രപരമായ ഉൽഖനനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചത്. അക്കാലത്ത് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ലിവിത രേഖകളാണ് (ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, കൊത്തു ലിവിതങ്ങൾ) തങ്ങളുടെ അന്വേഷണങ്ങൾക്കായി പ്രധാനമായും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. ബിസിഇ 6-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ സിഇ 4-ാം നൂറ്റാണ്ടുവരെയുള്ള (ചരിത്രകാലം) കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നതിന് കണ്ണിങ്ഹാമിന് താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നു. ഹരപ്പയിലെ ആദ്യകാല ആവാസ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തുന്നതിന് സിഇ 4-ാം നൂറ്റാണ്ടിലും 7-ാം നൂറ്റാണ്ടിനു മധ്യേ ഇന്ത്യ സന്ദർശിച്ച ചൈനീസ് ബുദ്ധമത തീർത്ഥാടകരുടെ വിവരങ്ങളുമാണ് അദ്ദേഹം ആശ്രയിച്ചത്. കണ്ണിങ്ഹാം തന്റെ പര്യവേഷണ കാലത്ത് കണ്ടെത്തിയ കൊത്തുലിവിതങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും പരിശോധിക്കുകയുമ ചെയ്തു. ഖനനകാലത്ത് കണ്ടെത്തിയ ചില നിർമ്മിത വസ്തുക്കൾക്ക് സാംസ്കാരിക മൂല്യമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് തോന്നിയിരുന്നു. അത്തരം വസ്തുക്കൾ വീണ്ടെടുക്കാനും അദ്ദേഹം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു. എങ്കിലും കണ്ണിങ്ഹാമിന്റെ വിലയിരുത്തലുകൾ ചില പോരായ്മകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

• * കണ്ണിങ്ഹാം ആശ്രയിച്ച ചൈനീസ് തീർത്ഥാടകരുടെ വിവരങ്ങളിൽ ഹരപ്പയെപ്പോലുള്ള സൈറ്റുകൾ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.മാത്രമല്ല, ഹരപ്പ ചരിത്രകാലത്തിലെ ഒരു നഗരമായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.
• * ചില ഹരപ്പൻ വസ്തുക്കൾ അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തിയെങ്കിലും അവയുടെ പ്രധാന്യം മനസ്സിലാക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല, അവയുടെ യഥാർത്ഥ പഴക്കം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ അദ്ദേഹം പരാജയപ്പെട്ടു.
കണ്ണിങ്ഹാമിന് ഒരു ഇംഗ്ലീഷുകാരൻ ഒരു ഹരപ്പൻ മുദ്ര നൽകിയിരുന്നു. തനിക്കു ലഭിച്ച മുദ്രയെ അദ്ദേഹം സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചെങ്കിലും അതിന്റെ കൃത്യമായ കാലനിർണ്ണയം നടത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ തനിക്ക് സുപരിചിതമായ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ അതിനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചത്. ഇന്ത്യാചരിത്രം ആരംഭിച്ചത് തടത്തത്തിലെ ആദ്യ നഗരങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തോടെയാണെന്ന് മറ്റുള്ളവരെ പോലെ അദ്ദേഹവും തെറ്റിധരിച്ചു കൊണ്ടാണി ഈ പിശക് സംഭവിച്ചത്.
9. Exaine the factors that led to the decline of Harappan Civilization. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ അധഃപതനത്തിലേക്ക് നയിച്ച ഘടകങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക.
Answer
• * കാലാവസ്ഥാ വ്യത്യാസം
• * വനനശീകരണം
• * നദികളുടെ ഗതിമാറ്റവും നദികൾ വറ്റിവരണ്ടതും
• * ഭൂമിയുടെ അമിത ഉപയോഗം
10. Write any three reasons for the decline of Harappan civilization. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ പതനത്തിനുള്ള ഏതെങ്കിലും 3 കാരണങ്ങൾ എഴുതുക.
Answer
• * കാലാവസ്ഥാ മാറ്റം
• * അമിതമായ പ്രളയങ്ങൾ
• * ഭൂകമ്പങ്ങളും, ക്ഷാമവും
11. Match the following columns

Column A	Column B
ചെറിയ ആവാസ കേന്ദ്രങ്ങൾ	ലിപി
മുദ്രകൾ	ആദ്യകാല ഹരപ്പൻ സംസ്കാരം
ലംബ ഖനനം	ആദിമ ശിവൻ
പശുപതി	ജോൺ മാർശൽ

Answer


Column A	Column B
ചെറിയ ആവാസ കേന്ദ്രങ്ങൾ	ആദ്യകാല ഹരപ്പൻ സംസ്കാരം
മുദ്രകൾ	ലിപി
ലംബ ഖനനം	ജോൺ മാർശൽ
പശുപതി	ആദിമ ശിവൻ

12. Match the following columns

Column A	Column B
Harappan Seals ഹരപ്പൻ മുദ്രകൾ	Priest King പുരോഹിത രാജാവ്
Centre of Power അധികാര കേന്ദ്രം	Picture script ചിത്രലിപി
Mortimer Wheeler മോർട്ടീമർ വീലർ	Mound of the Dead മരിച്ചവരുടെ കുന്ന്
Mohenjo Daro മോഹൻജോദാരോ	Ayran attack ആര്യആക്രമണം

Answer


Column A	Column B
Harappan Seals ഹരപ്പൻ മുദ്രകൾ	Priest King ചിത്രലിപി
Centre of Power അധികാര കേന്ദ്രം	Picture script പുരോഹിത രാജാവ്
Mortimer Wheeler മോർട്ടീമർ വീലർ	Mound of the Dead ആര്യആക്രമണം
Mohenjo Daro മോഹൻജോദാരോ	Ayran attack മരിച്ചവരുടെ കുന്ന്

13. What were the agricultural technologies used by the Harappans? Explain with examples. കാർഷിക രംഗത്ത് ഹരപ്പൻ ജനത ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ എന്തെല്ലാമായിരുന്നു? ഉദാഹരണ സഹിതം വ്യക്തമാക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മുഖ്യ തൊഴിൽ കൃഷിയായിരുന്നു. ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ധാന്യങ്ങളുടെ അവശേഷഷ്ടങ്ങൾ അവിടെ കൃഷി നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ യഥാർത്ഥ കാർഷിക സമ്പ്രദായങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കുക അത്ര എളുപ്പമുള്ള കാര്യമല്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഹരപ്പൻ ജനത ഉഴുതുമറിച്ച ഭൂമികളിലാണോ വിത്തുകൾ വിതച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് വ്യക്തമല്ല. മുദ്രകളിൽ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുള്ള രൂപങ്ങളും കളിമൺ ശില്പങ്ങളും ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് കാളയെ പരിചയമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലം ഉഴുവാനായി അവർ കാളകളെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ഗവേഷകർ വിലയിരുത്തിയിരുന്നു. കോളിസ്ഥാനിലെയും (പാക്കിസ്ഥാൻ) ബനവലി (ഹരിയാന)യിലെയും സൈറ്റുകളിൽനിന്ന് കലപ്പയുടെ കളിമൺ മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. രാജസ്ഥാനിലെ കലിബംഗനിൽ ഒരു ഉഴുത വയലിനെക്കുറിച്ചുള്ള തെളിവുകൾ പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ വയലിൽ ഉഴുവചാലുകളുടെ രണ്ടു നിരകളുണ്ട്. രണ്ടു വ്യത്യസ്ത വിളകൾ കൃഷി ചെയ്തിരുന്നവെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിളവുകൾ കൊയ്യുന്നതിനുവേണ്ടി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പണിയായുധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ശ്രമിക്കുകയുണ്ടായി. മരപ്പിടിയിൽ ഉറപ്പിച്ച കല്ലരിവാളാണോ അതോ ലോഹായുധങ്ങളാണോ ഹരപ്പൻ ജനത ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് അറിയില്ല.
14. Explain the strategies used by archaeological researchers to find out the social differences in the Harappan culture. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ സാമൂഹ്യവ്യത്യാസങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതിനു വേണ്ടി പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഉപയോഗിക്കുന്ന തന്ത്രങ്ങൾ എന്തെല്ലാമാണെന്ന് വിശകലനം ചെയ്യുക.
Answer
ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു എന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ശവ സംസ്കാര രീതികൾ, ആഡംബര വസ്തുക്കൾ, പലതരത്തിലുള്ള വസതികൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഇത് വ്യക്തമാണ്.

• 1) ശവ സംസ്കാര രീതികൾ (Burials): ജനങ്ങൾക്കിടയിലെ സാമൂഹ്യ – സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങൾ കണ്ടെത്താനായി പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഉപയോഗിക്കുന്ന തന്ത്രങ്ങളിൽ ഒന്ന് അവരുടെ ശ്വസ സംസ്കാര രീതികളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുക എന്നതാണ്.
  • * ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ശവക്കല്ലറകൾ ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ശവ സസംസ്കാര രീതികളെക്കുറിച്ച് സൂചന നൽകുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനത പൊതുവെ മൃത ശരീരങ്ങൾ കുഴിച്ചിടാറാണ് പതിവ്. എന്നാൽ ശവക്കുഴികൾ ഒരുക്കുന്നതിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്[. ഉദാഹരണത്തിന്, ചില ശവക്കുഴികളുടെ പുറം ഭാഗങ്ങളിൽ അരികോട് ചേർന്ന് നിരയായി ഇഷ്‌ടികകൾ വിരിച്ചിരുന്നു[. ശവക്കുഴികളിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം സാമൂഹ്യ അന്തരങ്ങളുടെ ഒരു സൂചനയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ഇഷ്‌ടിക ഉപയോഗിച്ചുള്ള ശവക്കുഴികൾ ഒരു പക്ഷേ സമ്പന്നരായ വ്യക്തികളുടെ താകാം.
  • * ചില കുഴിമാടങ്ങളിൽ മൺപാത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അടക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മരണാനന്തര ജീവിതത്തിലുള്ള ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ വിശ്വാസത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം ചിപ്പികൾ (Shell) കൊണ്ടുള്ള മോതിരങ്ങളും, കണ്മണികകളും അടക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ചിലയിടങ്ങളിൽ മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം ചെമ്പുകൊണ്ടുള്ള കണ്ണാടികളും അടക്കം ചെയ്തിരുന്നു.
  മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം വസ്തുക്കൾ അടക്കം ചെയ്യുന്നതിൽ ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് പൊതുവെ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എങ്കിലും മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം അടക്കം ചെയ്തു കാണുന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്തുക്കളും ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന സാമൂഹ്യ – സാമ്പത്തിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമായും എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.
• 2) ആഡംബര വസ്തുക്കൾ (Things of Luxury): സാമൂഹ്യ വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ സ്വീകരിക്കുന്ന മറ്റൊരു തന്ത്രം നിർമ്മിത വസ്തുക്കളെ (artefacts) പഠിക്കുകയാണ്. ഈ വസ്തുക്കളെ അവർ രണ്ടായി തരംതിരിക്കുന്നു:
  
  • a) പ്രയോജനകരമായ വസ്തുക്കൾ
  • b) ആഡംബരവസ്തുക്കൾ.
  ആദ്യത്തെ വിഭാഗത്തിൽ നിത്യോപയോഗ വസ്തുക്കളാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ആട്ടുകല്ല് (ധാന്യം പൊടിക്കുന്നതിന് ഉപയോഗിക്കുന്നത്), മൺപാത്രങ്ങൾ, സൂചികൾ, ശരീരം തേച്ചു കഴുകുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ മുതലായവ ഇതിൽ പെടുന്നു. ഇവ സാധാരണയായി അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഉടനീളം കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്. അപൂർവ്വ വസ്തുക്കൾ, വിലപിടിപ്പുള്ളതും പ്രാദേശികമായി ലഭ്യമല്ലാത്തതുമായ പദാർത്ഥങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച വസ്തുക്കൾ, സങ്കീർണ്ണമായ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച സാധനങ്ങൾ എന്നിവ ആഡംബര വസ്തുക്കളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പറമ്പു മണലോ ലോഹങ്ങളോ ചായവും പഴയയുമായി കൂട്ടികുഴച്ച് തീയിൽ വെവിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന മുന്തിയ ഇനം ചെറുപാത്രങ്ങൾ (Pots of faience) ഇതിനുദാഹരണമാണ്. അവ നിർമ്മിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുകൊണ്ട് വിലപിടിപ്പുള്ളതായി കണക്കാക്കപെടുന്നു.
  • * ആഡംബര വസ്തുക്കൾ കൈവശം വെച്ചിരുന്നത് സമ്പന്ന വിഭാഗങ്ങളാണ്.
  • * വിലപിടിപ്പുള്ള പദാർത്ഥങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച വസ്തുക്കൾ പൊതുവെ കാണപ്പെടുന്നത് മോഹൻ ജോദാരോ, ഹരപ്പ എന്നിവപോലുള്ള വലിയ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലാണ്. ചെറിയ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ അവ അപൂർവ്വമായി മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ.
  ഉദാഹരണത്തിന്, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന മുന്തിയ ഇനം ചെറുപാത്രങ്ങളിൽ ദുരീഭാഗവും കാണപ്പെടുന്നത് മോഹൻജോദാരോയിലും ഹരപ്പയിലുമാണ്. കലിബംഗനെപ്പോലെയുള്ള ചെറിയ ആവാസകേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്നൊന്നും അവ കണ്ടുകിട്ടിയില്ല. സ്വർണ്ണവും വളരെ വിലപിടിച്ച അപൂർവ്വമായൊരു വസ്തുവായിരുന്നു. ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിലെ എല്ലാ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളും ശേഖരങ്ങളിൽ നിന്ന് (hoards) വീണ്ടെടുക്കപെട്ടവയാണ്.
15. Point out the strategies used by the Harappans to obtain their raw materials. അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി ഹരപ്പൻ ജനത സ്വീകരിച്ച തന്ത്രങ്ങൾ എന്തെല്ലാമായിരുന്നുവെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുക.
Answer
കരകൗശലോൽപ്പനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനാവശ്യമായ വസ്തുക്കൾ ഹരപ്പൻ ജനത ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ശേഖരിച്ചിരുന്നു. ഇതിനായി പല തന്ത്രങ്ങളും അവർ ഉപയോഗിച്ചു.
• 1) അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളുടെ സ്ഥാനം (Establishment of Settlements): അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ കരസ്ഥമാക്കുന്നതിനുവേണ്ടി ഹരപ്പൻ ജനത ഉപയോഗിച്ച ഒരു തന്ത്രം അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ സുഗമമായി ലഭിക്കുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ കേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുക എന്നതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ചിപ്പികൾ ധാരാളമായി ലഭിച്ചിരുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ അവർ നാഗേശ്വർ, ബാലാകോട്ട് എന്നീ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. അതുപോലെ ഇന്ദ്രനീല്ലകള് സുലഭമായി ലഭ്യമായിരുന്ന ഷോർത്തുഗായിയിലും (അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ), ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ലും വെണ്ണക്കല്ലും ലോഹങ്ങളും ലഭ്യമായിരുന്ന ലോഥാളിലും അവർ ആവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.
  

  അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങൾ	വസ്തുക്കൾ
  നാഗേശ്വർ, ബാലാകോട്ട്	ചിപ്പികൾ
  ഷോർത്തുഗായി	ഇന്ദ്രനീല്ലക്കള് (അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ
  Mortimer Wheeler ലോഥാൾ	ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല് (ബറൂച്ചിൽ നിന്ന്) വെണ്ണക്കല്ല് (ദക്ഷിണ രാജസ്ഥാനിൽ നിന്നും വടക്കൻ ഗുജറാത്തിൽ നിന്നും) ചെമ്പ് (രാജസ്ഥാനിലെ ഖേത്രി വനികളിൽ നിന്ന്)

• 2) പര്യടനം അയയ്ക്കൽ (Sending expeditions) : അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ കരസ്ഥമാക്കുന്നതിന് ഹരപ്പൻ ജനത സ്വീകരിച്ച മറ്റൊരു തന്ത്രം പര്യടനങ്ങൾ അയക്കുക എന്നതാണ്. രാജസ്ഥാനിലെ ഖേത്രിയിലേക്കും (ചെമ്പിനു വേണ്ടി) ദക്ഷിണേന്ത്യയിലേക്കും (സ്വർണ്ണത്തിനുവേണ്ടി) അവർ പര്യടനം അയച്ചു.
  • * ഈ പര്യടനങ്ങൾ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുമായി ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാൻ അവരെ സഹായിച്ചു. ഹരപ്പൻ ജനത നിർമ്മിച്ച വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ടുള്ള ചെറിയ കണ്മണി മാലകൾ  പോലെയുള്ള സാധനങ്ങൾ ഈ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് ഇരു കൂട്ടരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
  • * പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഗണേഷ്വർ – ജോദ്പുര (Ganeshwar-Jodhpora) സംസ്കാരം എന്നു വിളിക്കുന്ന സംസ്‌കൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള തെളിവുകൾ ഖേത്രി പ്രദേശത്തു നിന്ന് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹരപ്പയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ മൺപാത്രങ്ങളും, ചെമ്പ്സാധനങ്ങളുടെ അസാധാരണ സമ്പന്നതയുമാണ് ഈ സംസ്കാരത്തിന്റെ സവിശേഷതകൾ.ഈ പ്രദേശത്തെ നിവാസികൾ ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് ചെമ്പ് വിതരണം ചെയ്തിരിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.
16. Explain the commercial and cultural relations the Harappan people maintained with far-away countries. ദൂരദേശങ്ങളുമായി ഹരപ്പൻ ജനത നിലനിർത്തിയിരുന്ന വാണിജ്യ – സാംസ്കാരിക ബന്ധങ്ങൾ വിശദമാക്കുക.
Answer
കരകൗശല വസ്തുക്കളുടെ ഉൽപ്പാദനത്തിന് ആവശ്യമായ അസംസ്കൃത വിദവങ്ങൾ വിദൂര നാടുകളിൽ നിന്നും ഹരപ്പൻ ജനത ശേഖരിച്ചിരുന്നു. പ്രധാനമായും വാണിജ്യത്തിലൂടെയാണ് ഇത് ലഭ്യമായത്. ഒമാൻ, മെസൊപ്പൊട്ടോമിയ, എന്നീ രാജ്യങ്ങളുമായി ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് വാണിജ്യ ബന്ധങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിന്റെ തെക്കു – കിഴക്കൻ മുന്നിലുള്ള ഒമാനിൽ നിന്നാണ് ചെമ്പ് കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. ഒമാനിലെ ചെമ്പിലും ഹരപ്പൻ വസ്തുക്കളിലും നിക്കലിന്റെ അംശമുണ്ടെന്ന് രാസപരിശോധന കാണിക്കുന്നു. ഇത് അവരുടെ പൊതു ഉത്ഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒമാനും ഹരപ്പയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന് മറ്റു തെളിവുകളുമുണ്ട്. കറുത്ത കളിമണ്ണ് കട്ടിയായി പൂശിയ ഒരു ഹരപ്പൻ ഭരണി ഒമാനിൽനിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. കളിമണ്ണു കൊണ്ടുള്ള അത്തരം കട്ടിയുള്ള ആവരണങ്ങൾ ദ്രാവകങ്ങളുടെ ചോർച്ച തടയുന്നു. ഈ ഭരണികളിൽ എന്താണ് കൊണ്ടുപോയിരുന്നതെന്ന് നമുക്കറിയില്ല. ഈ ഭരണികളിൽ കൊണ്ടുപോയിരുന്ന സാധനങ്ങൾ ഒമാൻറെ ചെമ്പുമായി ഹരപ്പൻ ജനത കൈമാറ്റം ചെയ്‌തിരിക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
• * ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് മെസൊപ്പൊട്ടോമിയയുമായി വ്യാപാര ബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് സൂചിപ്പിച്ചുവല്ലോ. ഇത് തെളിയിക്കുന്ന സാഹിത്യപരമായ തെളിവുകളുണ്ട്. മെസൊപ്പൊട്ടോമിയൻ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ദിൽമൻ (Dilmun), മഗാൻ (Magan), മെലുഹ (Meluha) എന്നീ പ്രദേശങ്ങളുമായിയുള്ള ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദിൽമൻ ബഹ്റിൻ ദ്വീപായിരിക്കാം. മഗാൻ ഒമാന്റെ മറ്റൊരു പേരായിരിക്കാം. മെലുഹ സൈന്ധവ പ്രദേശമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. മെലുഹയിൽ നിന്നുള്ള ഉൽപ്പന്നങ്ങളായ ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല്, ഇന്ദ്രനീല്ലക്കല്ല്, ചെമ്പ്, സ്വർണ്ണം, പലതരത്തിലുള്ള തടികൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് മെസൊപ്പൊട്ടോമിയൻ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ സൂചന നൽകുന്നു. മെസൊപ്പൊട്ടോമിയയിലെ ഒരു മിത്തിൽ (Myth) സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഹജാപക്ഷി  മയിലാണെന്നാണ് ചില പുരാവസ്തു ഗവേഷകരുടെ അഭിപ്രായം.
• * ഹരപ്പയും മെസൊപ്പൊട്ടോമിയയും തമ്മിലുള്ള വ്യാപാര ബന്ധങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്ന പുരാവസ്തുശാസ്ത്രപരമായ തെളിവുകളുമുണ്ട്. ഹരപ്പൻ മുദ്രകൾ, തുക്കക്കട്ടികൾ, പകിട, കണ്മണികകൾ എന്നിവ അതിലുൾപ്പെടുന്നു.
• * ഒമാൻ, ബഹ്റിൻ, മെസൊപ്പൊട്ടോമിയ എന്നീ രാജ്യങ്ങളുമായി ജനത വിനിമയം നടത്തിയിരുന്നത് കടൽ മാർഗ്ഗേനയാണ്. മെലുഹയെ സമുദ്രസഞ്ചാരികളുടെ ഒരു നാടായാണ് മെസൊപ്പൊട്ടോമിയൻ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പരാമർശിക്കുന്നത്. കൂടാതെ ഹരപ്പൻ മുദ്രകളിൽ കാണുന്ന കപ്പലുകളുടെയും വഞ്ചികുളടെയും ചിത്രങ്ങൾ അവർ കടൽമാർഗ്ഗം വ്യാപാരം നടത്തിയിരുന്നു വെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
17. Historians have different views about the centre of power in Harappa. Explain. ഹരപ്പയിലെ അധികാരകേന്ദ്രത്തെക്കുറിച്ച് ചരിത്രകാരന്മാർക്കിടയിൽ ഏകാഭിപ്രായമില്ല. വിശദീകരിക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ അധികാര കേന്ദ്രം അല്ലെങ്കില്‍ ഭരണ വർഗ്ഗം ആരായിരുന്നു എന്നതിനെ സംബന്ധിച്ച് പ്രത്യേകമായ വിവരങ്ങളൊന്നും ലഭിച്ചിട്ടില്ല.
• 1) മോഹൻജോദാരോയിൽ കണ്ട ഒരു വലിയ കെട്ടിടത്തെ പുരാവസ്തുഗവേഷകർ ഒരു കൊട്ടാരമായി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വസ്തുക്കളോ, മറ്റു തെളിവുകളോ കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല.
• 2) ഹരപ്പൻ നഗരങ്ങൾ ഭരിച്ചിരുന്നത് പുരോഹിത രാജാക്കന്മാരായിരുന്നെന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുന്നു. മോഹൻ ജോദാരോയിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത ഒരു ശിലാ പ്രതിമയെ അവർ പുരോഹിത രാജാവായി വിശേഷിപ്പിച്ചു. പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് മെസൊപ്പൊട്ടോമിയൻ ചരിത്രവും അവിടുത്തെ പുരോഹിത രാജാക്കന്മാരും സുപരിചിതമായി യിരുന്നു. അതിനു സമാനമായ സൈന്ധവ പ്രദേശം കണ്ടു കൊണ്ടാണ് അവർ ഇങ്ങനെ വിലയിരുത്തിയത്. എന്നാൽ ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ ഇനിയും കഴിഞ്ഞില്ല. അതു കൊണ്ട് മതാചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവർ രാഷ്ട്രീയാധികാരം കൂടിയുണ്ടായിരുന്നു എന്നറിയാൻ മാർഗ്ഗങ്ങളൊന്നുമില്ല.
• 3) ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ ഒന്നിലേറെ ഭരണാധികരികളുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് മറ്റു ചിലരുടെ അഭിപ്രായം. മോഹൻജോദാരോ, ഹരപ്പ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾക്കെല്ലാം പ്രത്യേക ഭരണാധികാരികൾ ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് അവർ വാദിക്കുന്നു.
• 4) കച്ചവടക്കാരുടെ ഒരു സംഘമാണ് ഹരപ്പ ഭരിച്ചിരുന്നതെന്നാണ് അഭിപ്രായമുണ്ട്.
• 5) നിർമ്മിത വസ്തുക്കളുടെ സാമ്യം, ആസൂത്രിതമായ ആവാസ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ തെളിവുകൾ, ഇഷ്‌ടികയുടെ ആകൃതിയിലും വലുപ്പത്തിലുമുള്ള സമാനത, അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങളുടെ ഉറവിടങ്ങൾക്കരികെ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാൻ തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ ഒരേ ഒരു ഭരണകൂടമാണ് ഉണ്ടായെന്നത് ചിലർ വാദിക്കുന്നു. ഈ സിദ്ധാന്തം കൂടുതൽ വിശ്വസനീയമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. സമൂഹത്തിലെ എല്ലാവരും ചേർന്നു കൊണ്ട് അത്തരം സങ്കീർണ്ണമായ തീരുമാനങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനുള്ള സാധ്യത വിരളമാണ്.
18. How did the Archaeologist reconstruct the resligious practices of the Harappans.പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മതരീതിയെ പുനർനിർമ്മിച്ചത് എങ്ങനെ?
Answer
പുരാവസ്തുഗവേഷകർ ചില അസ്വാഭാവികവും സൂപരിചിതവുമല്ലാത്ത വസ്തുക്കൾക്ക് മതപരമായി പ്രാധാന്യം നൽകി. സ്ത്രീകളുടെ കളിമൺരൂപങ്ങൾ (മാതൃദേവത) പുരുഷപ്രതിമകൾ (പുരോഹിതരാജാവ്), ചില കെട്ടിടങ്ങൾ (വലിയ കുളം, ലോത്തൽ, കലിബംഗൻ എന്നിവിടങ്ങളിലെ ബലിപീഠം) എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുദ്രകളെ പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് മതവിശ്വാസത്തെയും അനുഷ്ഠാനങ്ങളെയും പുനർനിർമ്മിക്കാൻ അവർ ചില ശ്രമങ്ങൾ നടത്തുകയുണ്ടായി. ചില മുദ്രകളിൽ സസ്യങ്ങളുടെ ചിത്രീകരണങ്ങളുണ്ട്. അവ പ്രകൃതി ആരാധനയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചില മുദ്രകളിൽ ഒറ്റക്കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളെ ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് മൃഗാരാധനയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചില മുദ്രകളിൽ ഒരു യോഗിപോലെ യോഗാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രൂപവും ചിലപ്പോൾ ചുറ്റുമായി മൃഗങ്ങളെയും കാണാം. ഇതിനെ ഹിന്ദു മതത്തിലെ പ്രധാന ദൈവത്തിന്റെ ആദ്യകാല രൂപമായ ആദിശിവൻ (proto shiva) ആയി കരുതപ്പെടുന്നു. ഇത്കൂടാതെ, കോണാകൃതിയുള്ള വസ്തുക്കളെ ലിംഗമായി കരുതപ്പെടുന്നു.
19. Identify and locate the following places on the outline map of India. ചുവടെ തന്നിരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങൾ കണ്ടെത്തി ഇന്ത്യയുടെ രൂപരേഖയിൽ അടയാളപ്പെടുത്തുക.
    
    • * വലിയ കുളം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സ്ഥലം.
    • * കനാലിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ലഭിച്ച സ്ഥലം.
    • * ഉഴുതനിലത്തിന്റെ തെളിവുകൾ ലഭിച്ച സ്ഥലം.
    • * തീരപ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹരപ്പൻ ജനവാസകേന്ദ്രം.
Answer
• * മോഹൻജോദാരോ
• * ഷോർത്തുഗായി
• * കാലിബംഗൻ
• * നാഗേശ്വർ/ബാലാകോട്ട്

5 MARK QUESTIONS & ANSWERS

1. From the remains of vegetables and bones of animals, explain the food habits of the Harappans. സസ്യാവശേഷഷ്ടങ്ങളുടെയും അസ്ഥികളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ഉപജീവനതന്ത്രങ്ങളെ വിശദമാക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ഉപജീവന വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനം കൃഷിയും മൃഗപരിപാലനവുമായിരുന്നു. ധാരാളം വിളകൾ അവർ കൃഷി ചെയ്തിരുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള മൃഗങ്ങളെ അവർ ഇണക്കി വളർത്തുകയും ചെയ്തു. ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയ ധാന്യങ്ങളുടെയും വിത്തുകളുടെയും കരിഞ്ഞുപോയ അവശിഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ആഹാരരീതികൾ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
പുരാണ സസ്യാവശിഷ്ടങ്ങളുടെ പഠനത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധരായ പുരാവസ്തു – സസ്യശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർ (Archaeo-Botanists) ഇവയെ പഠനവിധേയമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

• * ഹരപ്പൻ ജനത പല തരത്തിലുള്ള ധാരാളം സസ്യോൽപ്പന്നങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഗോതമ്പ്, ബാർലി, പയറുവർഗ്ഗങ്ങൾ, പട്ടാണി, എള്ള് തുടങ്ങിയ ധാന്യങ്ങൾ അവരുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ ധാന്യങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വിവിധ ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽനിന്ന് കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്.
• * തിനയും നെല്ലരിയും അവർ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഗുജറാത്തിലെ സൈറ്റുകളിൽ തിനയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. നെല്ലരി താരതമ്യേന അപൂർവ്വമായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളൂ (ഗുജറാത്തിലെ ലോഥാൽ, രംഗപൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ).
• * മത്സ്യമുൾപ്പെടെയുള്ള ധാരാളം മാംസോൽപ്പന്നങ്ങളും ഹരപ്പൻ ജനത ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, ആട്, കാട്ടുപോത്ത്, പന്നി തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെ ഹരപ്പൻ ജനത ഇണക്കി വളർത്തിയിരുന്നുവെന്ന് പുരാതന – മൃഗശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരും (archaeo-zoologists) മൃഗശാസ്ത്ര പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും (zoo-archaeologists) നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വന്യജീവിയായ കാട്ടുപന്നി, മാൻ, ഖരിയൽ (Gharial) എന്നിവയെയും അവർ ഇണക്കി വളർത്തി. ഹരപ്പൻ ജനത ഈ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടി പിടിച്ചാണോ അതോ മറ്റു വേട്ടയാടൽ സമൂഹങ്ങളിൽ നിന്ന് അവരുടെ മാംസം വാങ്ങിയതാണോ എന്ന് വ്യക്തമല്ല. മത്സ്യവശിഷ്ടങ്ങളും കോഴിയുടെ അസ്ഥികളും ഹാരപ്പയിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ആഹാര രീതികൾ:
സസ്യോൽപ്പന്നങ്ങൾ:ഗോതമ്പ്, ബാർലി, പയറുവർഗ്ഗങ്ങൾ, പട്ടാണി, എള്ള്, തിന, നെല്ലരി
മാംസോൽപ്പന്നങ്ങൾ:മത്സ്യം, കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, കോലാട്, പോത്ത്, പന്നി, കാട്ടുപന്നി, മാൻ, ഖരിയൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം
2. The Harappan city was divided into two sections. Explain. ഹരപ്പൻ നഗരങ്ങളെ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി തരംതിരിച്ചിട്ടുണ്ട് വിശദീകരിക്കുക
Answer
ഹരപ്പൻ നഗരത്തെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി തരം തിരിച്ചിരുന്നു:

• 1) കോട്ട (The Citadel)
• 2) കീഴ്പട്ടണം (The Lower Town)
കോട്ട (The Citadel): മനുഷ്യ നിർമ്മിതമായ ഒരു ചെറിയ വേദിയാണ് (Platform) കോട്ട. നഗരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്താണ് ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗമാണ് കോട്ട. ഇതിന്റെ അസാധാരണ ഉയരത്തിന് രണ്ടു കാരണങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഒരു ഉയർന്ന പ്രദേശത്താണ് അത് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. രണ്ടാമതായി, അതിലെ കെട്ടിടങ്ങൾ മണ്ണുകൊുള്ള ഇഷ്‌ടികകൾ മുകളിലാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. കോട്ടയെ മതിലുകൾ കെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ കീഴ്പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് അത് വേറിട്ടു നിൽക്കുന്നു. കോട്ടയിൽ ധാരാളം വലിയ കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. അവ പൊതു ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ് അവ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കലവറ, വലിയ കുളിപ്പുര എന്നിവയാണ് കോട്ടയിലെ പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങൾ.
കലവറ (The Warehouse): മോഹൻജോദാരോയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കെട്ടിടം അവിടുത്തെ കലവറ അഥവാ ധാന്യപ്പുരയാണ്. ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ കീഴ്ഭാഗം ഇഷ്‌ടികകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. അത് ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നുണ്ട്. കലവറയുടെ മേൽഭാഗം മരം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അവയെല്ലാം വളരെ കാലം മുമ്പുതന്നെ ദ്രവിച്ചു പോയിരിക്കുന്നു.മിച്ചം വരുന്ന ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനാണ് കലവറകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
വലിയ കുളിപ്പുര (Great Bath): മോഹൻജോദാരോയിലെ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പൊതുക്കെട്ടിടം വലിയ കുളിപ്പുരയാണ്. ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ളതാണ് ഒരു വലിയ കുളിപ്പുര. നാലുവശങ്ങളും ഇടനാഴികൾ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു അങ്കണത്തിലാണ് ഈ കുളം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിന് വടക്കും തെക്കും ഭാഗങ്ങളിലായി പടവുകളുണ്ട്. കുളത്തിലെ ജലം ചോർന്നു പോകാതിരിക്കുന്നതിനു വേണ്ടി അതിന്റെ അടിത്തട്ട് ഇഷ്‌ടികകളും ചുണ്ണാമ്പ് കൊണ്ടുള്ള ചാന്തും ഉപയോഗിച്ച് ഉറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുളത്തിന്റെ മൂന്നു വശങ്ങളിലും മുറികളുണ്ട്. ഒരു മുറിയിലെ വലിയ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ് കുളത്തിലേക്കുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. കുളത്തിൽ ജലം നിറഞ്ഞു കാണാനും മലിനജലം അഴുക്കുചാലിലേക്ക് ഒഴുക്കിക്കളയാനുമുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. വലിയ കുളിപ്പുരയ്ക്ക് മതപരമായൊരു ലക്ഷ്യമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. അനുഷ്ഠാനപരമായ സ്നാനത്തിനു വേണ്ടിയാണ് ഈ കുളിപ്പുര ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെന്ന് അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനത ശുചിത്വത്തിനു നൽകിയിരിക്കുന്ന പ്രാധാന്യം വലിയ കുളിപ്പുര എടുത്തു കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ എൻജീനിയറിങ് വൈദഗ്ദ്ധ്യത്തെ അത് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
കീഴ്പട്ടണം : ഗൃഹനിർമ്മാണ വാസ്തു വിദ്യ (Lower Town : Domestic Architecture):നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, കോട്ടയ്ക്ക് തൊട്ടുതാഴെയാണ് കീഴ്പട്ടണം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നത്. ഇതിനേയും മതിൽകെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു. കീഴ്പട്ടണം ഒരു അധിവാസ മേഖലയായിരുന്നു. ധാരാളം ഇഷ്‌‌ടിക വീടുകൾ അടങ്ങിയ ഈ പ്രദേശത്താണ് ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളും താമസിച്ചിരുന്നത്. ‘ഗ്രിഡ് സമ്പ്രദായം’ (Grid System) പ്രകാരമാണ് വീടുകൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇതു പ്രകാരം റോഡുകൾ മട്ടകോണിൽ പരസ്പരം മുറിച്ചു കടക്കുകയും നഗരത്തെ ദീർഘ-ചതുരാകൃതിയിലുള്ള അനേകം ബ്ലോക്കുകളായി വിഭജിക്കുകയും ചെയ്തു. റോഡുകളുടെയും ഇടവഴികളുടെയും ഇരുഭാഗങ്ങളിലായി വീടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. എല്ലാ വീടുകൾക്കും കുളിമുറികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടിക പാകിയ ഈ കുളിമുറികളെ തെരുവിലെ അഴുക്കുചാലുകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. വീടുകൾ പല വലിപ്പത്തിൽ ഉള്ളവയായിരുന്നു. ചെറിയ വീടുകൾ മുതൽ മാളികവീടുകൾ വരെ അവയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ചില വീടുകളിൽ രണ്ടാംനിലയിലോ മേൽപുരയിലോ എത്തുന്നതിന് കോണിപ്പടികൾ ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു. രണ്ടു മുറികളുള്ള കുടിലുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമൂഹത്തിലെ ദരിദ്ര വിഭാഗങ്ങൾ താമസിച്ചിരുന്ന വീടുകളാണ് അവയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

• * പല വീടുകളിലും കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറമേ നിന്നുളളവർക്ക് ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തരത്തിൽ വീടിന്റെ ഒരു മുറിയിലാണ് കിണർ കുഴിച്ചിരുന്നത്. വഴിപോക്കർ അവ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം.
• * മോഹൻജോദാരോയിൽ ഉദ്ദേശം 700 കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ വിലയിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
നഗരത്തിലെ വീടുകളെല്ലാം പണിയuyർത്തിയിരുന്നത് പ്ലാറ്റു ഫോമുകളുടെ മുകളിലാണ്. ഈ പ്ലാറ്റുഫോമുകൾ അടിത്തറകളായി വർത്തിച്ചു. അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ആദ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും തദനുസൃതമായി നടപ്പിലാക്കുകയുമാണ് ചെയ്തതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ചൂടുകട്ടകളും വെയിലെത്തുണക്കിയ പച്ചകട്ടകളും കെട്ടിടനിർമ്മാണത്തിനു ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ഇഷ്‌ടികകളെല്ലാം ഒരു നിശ്ചിത അനുപാതത്തിലുള്ള വയായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടികകൾക്ക് അവയുടെ ഉയരത്തിന്റെ നാലിരട്ടി നീളവും രണ്ടിരട്ടി വീതിയും ഉണ്ടായിരുന്നൂ. എല്ലാ ഹരപ്പൻ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇഷ്‌ടികകൾ ആണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
3. Examine the striking features of subsistence strategies of Harappan people. ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ഉപജീവന തന്ത്രങ്ങൾ പരിശോധിക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മുഖ്യതൊഴിൽ കൃഷിയായിരുന്നു. ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ധാന്യങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അവിടെ കൃഷി നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ യഥാർത്ഥ കാർഷിക സമ്പ്രദായങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കുക അത്ര എളുപ്പമുള്ള കാര്യമല്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഹരപ്പൻ ജനത ഉഴുതുമറിച്ച ഭൂമികളിലാണോ വിത്തുകൾ വിതച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് വ്യക്തമല്ല. മുദ്രകളിൽ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുള്ള രൂപങ്ങളും കളിമൺ ശില്പങ്ങളും ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് കാളയെ പരിചയമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലം ഉഴുവാനായി അവർ കാളകളെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ വിലയിരുത്തിയിരുന്നു. കോളിസ്ഥാനിലെയും (പാക്കിസ്ഥാൻ) ബനവലി (ഹരിയാന)യിലെയും സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കലപ്പയുടെ കളിമൺ മാതൃകകൾ കണ്ടൈത്തിയിട്ടുണ്ട്. രാജസ്ഥാനിലെ കലിബംഗനിൽ ഒരു ഉഴുത വയലിനെക്കുറിച്ചുള്ള തെളിവുകൾ പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ വയലിൽ ഉഴുവചാലുകളുടെ രണ്ട് നിരകളുണ്ട്. രണ്ട് വ്യത്യസ്ത വിളകൾ കൃഷി ചെയ്തിരുന്നവെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

• * വിളവുകൾ കൊയ്യുന്നതിനുവേണ്ടി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പണിയായുധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ശ്രമിക്കുകയുണ്ടായി. മരപ്പിടിയിൽ ഉറപ്പിച്ച കല്ലരിവാളാണോ അതോ ലോഹായുധങ്ങളാണോ ഹരപ്പൻ ജനത ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് അറിയില്ല.
• * മിക്ക ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളും അർദ്ധ – ഊഷര ഭൂമികളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. വരണ്ട ഭൂപ്രദേശമായതിനാൽ കൃഷിക്ക് ജലസേചനം ആവശ്യമായിരുന്നു.
• * ജലസേചനത്തിനായി തോടുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ ഹരപ്പൻ സൈറ്റായ ഷോർത്തുഗായിൽ തോടുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പഞ്ചാബിലോ സിന്ധിലോ തോടുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണുന്നില്ല. പുരാതനമായ തോടുകൾ ഏറെക്കാലം മുമ്പ് എക്കലടിഞ്ഞ് രൂപം കൊണ്ടതാകാൻ സാധ്യത.
• * കിണർ വെള്ളവും ജലസേചനത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കൂടാതെ കൃഷിക്കായി ജലം ശേഖരിച്ചുവെക്കുന്നതിന് ജലസംഭരണികളും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.
• * ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മറ്റൊരു ഉപജീവനമാർഗ്ഗം മൃഗപരിപാലനമായിരുന്നു. കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, കോലാട്, പന്നി തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെ ഹരപ്പൻ ജനത ഇണക്കി വളർത്തിയിരുന്നുവെന്ന് പുരാതന – ജന്തുശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരും (archaeo-zoologists) ജന്തുശാസ്ത്ര – പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും (zoo-archaeologists) നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വന്യജീവിയായ കാട്ടുപന്നി, മാൻസ ഖർിയൻ (Gharial) എന്നിവയെയും അവർ ഇണക്കി വളർത്തി. പൂഞ്ഞയുള്ള കാളകളെ (humbed bul) ഹരപ്പൻ ജനത ഇഷ്ടപ്പെട്ടു.
• * കാളകളെ നിലം ഉഴാനും വണ്ടി വലിക്കാനും, സാധനങ്ങൾ വഹിച്ചുകൊണ്ടു പോകുന്നതിനുമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതു. കഴുതകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും ചുമട്ടുമൃഗങ്ങളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.
• * ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ശവസംസ്കാര രീതികൾ, ആഡംബര വസ്തുക്കൾ, പലതരത്തിലുള്ള വസതികൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഇത് വ്യക്തമാണ്.

5 MARK QUESTIONS & ANSWERS

1. Write an essay on the economic system, society and political power centre of the Harappan Culture. Areas to be considered: Subsistence strategy,
   
   • * Production of artefacts
   • * Internal and external trade
   • * Social differences
   • * Palaces and kings
   
   ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, സമൂഹം, രാഷ്ട്രീയ അധികാര കേന്ദ്രം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രബന്ധം തയ്യാറാക്കുക. പരിഗണിക്കേണ്ട മേഖലകൾ,
   
   • * ഉപജീവന തന്ത്രങ്ങൾ
   • * കരകൗശലോൽപ്പാദനം
   • * ആഭ്യന്തര – വിദേശ വ്യാപാരം
   • * സാമൂഹ്യ വ്യത്യാസങ്ങൾ
   • * കൊട്ടാരങ്ങളും രാജാക്കന്മാരും
Answer
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ഉപജീവന വ്യവസ്ഥയുടെ അടിസ്ഥാനം കൃഷിയും മൃഗപരിപാലനവുമായിരുന്നു. ധാരാളം വിളകൾ അവർ കൃഷി ചെയ്തിരുന്നു. പല തരത്തിലുള്ള മൃഗങ്ങളെ അവർ ഇണക്കി വളർത്തുകയും ചെയ്തു. ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത ധാന്യങ്ങളുടെയും വിത്തുകളുടെയും കരിഞ്ഞുപോയ അവശിഷ്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ആഹാര രീതികൾ പുനർനിർമ്മിക്കാൻ പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
പുരാണ സസ്യാവശിഷ്ടങ്ങളുടെ പഠനത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധരായ പുരാവസ്തു – സസ്യശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർ (Archaeo-Botanists) ഇവയെ പഠനവിധേയമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

• * ഹരപ്പൻ ജനത പല തരത്തിലുള്ള ധാരാളം സസ്യോൽപ്പന്നങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഗോതമ്പ്, ബാർലി, പയറുവർഗ്ഗങ്ങൾ, പട്ടാണി, എള്ള് തുടങ്ങിയ ധാന്യങ്ങൾ അവരുടെ ഭക്ഷണത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ ധാന്യങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വിവിധ ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്.
• * തിനയും നെല്ലരിയും അവർ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഗുജറാത്തിലെ സൈറ്റുകളിൽ തിനയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. നെല്ലരി താരതമ്യേന അപൂർവ്വമായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ളൂ (ഗുജറാത്തിലെ ലോഥാൽ, രംഗ്പൂർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ).
• * മത്സ്യമുൾപ്പെടെയുള്ള ധാരാളം മാംസോൽപ്പന്നങ്ങളും ഹരപ്പൻ ജനത ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു.
കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, ആട്, കാട്ടുപോത്ത്, പന്നി തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെ ഹരപ്പൻ ജനത ഇണക്കി വളർത്തിയിരുന്നുവെന്ന് പുരാതന – മൃഗശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരും (archaeo-zoologists) മൃഗശാസ്ത്ര പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും (zoo-archaeologists) നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വന്യജീവിയായ കാട്ടുപന്നി, മാൻ, ഖരിയൽ (Gharial) എന്നിവയെയോ അവർ ഇണക്കി വളർത്തി. ഹരപ്പൻ ജനത ഈ മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടി പിടിച്ചാണോ അതോ മറ്റു വേട്ടയാടൽ സമൂഹങ്ങളിൽ നിന്ന് അവരുടെ മാംസം വാങ്ങിയതാണെന്ന് വ്യക്തമല്ല. മത്സ്യവശിഷ്ടങ്ങളും കോഴിയുടെ അസ്ഥികളും ഹരപ്പയിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ആഹാര രീതികൾ:
സസ്യോൽപ്പന്നങ്ങൾ:ഗോതമ്പ്, ബാർലി, പയറുവർഗ്ഗങ്ങൾ, പട്ടാണി, എള്ള്, തിന, നെല്ലരി
മാംസോൽപ്പന്നങ്ങൾ:മത്സ്യം, കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, കോലാട്, പോത്ത്, പന്നി, കാട്ടുപന്നി, മാൻ, ഖരിയൽ, കോഴി എന്നിവയുടെ മാംസം
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മുഖ്യ തൊഴിൽ കൃഷിയായിരുന്നു. ഹരപ്പൻ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ധാന്യങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അവിടെ കൃഷി നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ യഥാർത്ഥ കാർഷിക സമ്പ്രദായങ്ങൾ പുനർനിർമ്മിക്കുക അത്ര എളുപ്പമുള്ള കാര്യമല്ല. ഉദാഹരണത്തിന് ഹരപ്പൻ ജനത ഉഴുതുമറിച്ച ഭൂമികളിലാണോ വിത്തുകൾ വിതച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് വ്യക്തമല്ല. മുദ്രകളിൽ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുള്ള രൂപങ്ങളും കളിമൺ ശില്പങ്ങളും ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് കാളയെ പരിചയമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിലം ഉഴുവാനായി അവർ കാളകളെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ വിലയിരുത്തുന്നു. കോളിസ്ഥാനിലെയും (പാക്കിസ്ഥാൻ) ബനവലി (ഹരിയാന)യിലെയും സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന്കാലപ്പയുടെ കളിമൺ മാതൃകകൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. രാജസ്ഥാനിലെ കലിബംഗനിൽ ഒരു ഉഴുത വയലിനെക്കുറിച്ചുള്ള തെളിവുകൾ പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ വയലിൽ ഉഴുവചാലുകളുടെ രണ്ട് നിരകളുണ്ട്. രണ്ട് വ്യത്യസ്ത വിളകൾ കൃഷി ചെയ്തിരുന്നവെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

• * വിളവുകൾ കൊയ്യുന്നതിനുവേണ്ടി ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പണിയായുധങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാനും പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ശ്രമിക്കുകയുണ്ടായി. മരപ്പിടിയിൽ ഉറപ്പിച്ച കല്ലരിവാളാണോ അതോ ലോഹായുധങ്ങളാണോ ഹരപ്പൻ ജനത ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതെന്ന് നമുക്ക് അറിയില്ല.
• * മിക്ക ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളും അർദ്ധ – ഊഷര ഭൂമികളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത്. വരണ്ട ഭൂപ്രദേശമായതിനാൽ കൃഷിക്ക് ജലസേചനം ആവശ്യമായിരുന്നു.
• * ജലസേചനത്തിനായി തോടുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നു. അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ ഹരപ്പൻ സൈറ്റായ ഷോർത്തുഗായിൽ തോടുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പഞ്ചാബിലോ സിന്ധിലോ തോടുകളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണുന്നില്ല. പുരാതനമായ തോടുകൾ ഏറെക്കാലം മുമ്പ് എക്കലടിഞ്ഞ് മൂടിപ്പോകാൻ ആണ് സാധ്യത.
• * കിണർ വെള്ളവും ജലസേചനത്തിനായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കൂടാതെ കൃഷിക്കായി ജലം ശേഖരിച്ചുവെക്കുന്നതിന് ജലസംഭരണികളും ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.
ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ മറ്റൊരു ഉപജീവനമാർഗ്ഗം മൃഗപരിപാലനമായിരുന്നു. കന്നുകാലികൾ, ചെമ്മരിയാട്, കോലാട്, പന്നി തുടങ്ങിയ മൃഗങ്ങളുടെ അസ്ഥികൾ ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഈ മൃഗങ്ങളെ ഹരപ്പൻ ജനത ഇണക്കി വളർത്തിയിരുന്നുവെന്ന് പുരാതന – ജന്തുശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരും (archaeo-zoologists) ജന്തുശാസ്ത്ര – പുരാവസ്തു ഗവേഷകരും (zoo-archaeologists) നടത്തിയ പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വന്യജീവിയായ കാട്ടുപന്നി, മാൻസ ഖരിയൻ (Gharial) എന്നിവയെയും അവർ ഇണക്കി വളർത്തി. പൂഞ്ഞയുള്ള കാളകളെ (humbed bul) ഹരപ്പൻ ജനത ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. കാളകളെ നിലം ഉഴാനും വണ്ടി വലിക്കാനും, സാധനങ്ങൾ വഹിച്ചുകൊണ്ടു പോകുന്നതിനുമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. കഴുതകളെയും ഒട്ടകങ്ങളെയും ചുമട്ടുമൃഗങ്ങളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.
ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ സാമ്പത്തികവും സാമൂഹികവുമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ശവസംസ്കാര രീതികൾ, ആഡംബര വസ്തുക്കൾ, പലതരത്തിലുള്ള വസതികൾ എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഇത് വ്യക്തമാണ്.
ശവസംസ്കാര രീതികൾ (Burials) : ജനങ്ങൾക്കിടയിലെ സാമൂഹ്യ – സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങൾ കണ്ടെത്താനായി പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഉപയോഗിക്കുന്ന തന്ത്രങ്ങളിലാണ് അവരുടെ ശ്വസസംസ്കാര രീതികളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുക എന്നതാണ്.

• * ഹരപ്പൻ സൈറ്റുകളിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുള്ള ശവക്കല്ലറകൾ ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ശവസംസ്കാര രീതികളെപറ്റി സൂചനകൾ നൽകുന്നു. ഹരപ്പൻ ജനത പൊതുവെ മൃതശരീരങ്ങൾ കുഴിച്ചിടാനാണ് പതിവ്. എന്നാൽ ശവക്കുഴികൾ ഒരുക്കുന്നതിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്.
• * ചില കുഴിമാടങ്ങളിൽ മൺപാത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അടക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മരണാനന്തര ജീവിതത്തിലുള്ള ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ വിശ്വാസത്തെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം ചിപ്പികൾ (Shell) കൊണ്ടുള്ള മോതിരങ്ങളും, കണ്മണികളും അടക്കം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ചിലയിടങ്ങളിൽ മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം ചെമ്പുകൊണ്ടുള്ള കണ്ണാടികളും അടക്കം ചെയ്തിരുന്നു.
മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം വസ്തുക്കൾ അടക്കം ചെയ്യുന്നതിൽ ഹരപ്പൻ ജനതയ്ക്ക് പൊതുവെ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എങ്കിലും മൃതശരീരത്തോടൊപ്പം അടക്കം ചെയ്തു കാണുന്ന വിലപിടിപ്പുള്ള വസ്തുക്കളും ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന സാമൂഹ്യ – സാമ്പത്തിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമായും എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.
ആഡംബര വസ്തുക്കൾ (Things of Luxury) : സാമൂഹ്യ വ്യത്യാസങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ സ്വീകരിക്കുന്ന മറ്റൊരു തന്ത്രം നിർമ്മിത വസ്തുക്കളെ (artefacts) പഠിക്കുകയാണ്. ഈ വസ്തുക്കളെ അവർ രണ്ടായി തരംതിരിക്കുന്നു:

• 1) പ്രയോജനകരമായ വസ്തുക്കൾ
• 2) ആഡംബരവസ്തുക്കൾ.
ആദ്യത്തെ വിഭാഗത്തിൽ നിത്യോപയോഗ വസ്തുക്കളാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ആട്ടുകല്ല് (ധാന്യം പൊടിക്കുന്നതിന് ഉപയോഗിക്കുന്നത്), മൺപാത്രങ്ങൾ, സൂചികൾ, ശരീരം തേച്ചു കഴുകുന്നതിനുള്ള വസ്തുക്കൾ മുതലായവ ഇതിൽപെടുന്നു. ഇവ സാധാരണയായി അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഉടനീളം കാണപ്പെടുന്നത്. അപൂർവ്വ വസ്തുക്കൾ, വിലപിടിപ്പുള്ളതും പ്രാദേശികമായി ലഭ്യമല്ലാത്തതുമായ പദാർത്ഥങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച വസ്തുക്കൾ, സങ്കീർണ്ണമായ സാങ്കേതിക വിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച സാധനങ്ങൾ എന്നിവ ആഡംബര വസ്തുക്കളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പറമ്പു മണലോ ലോഹമണലോ ചായവും പശയയുമായി കൂട്ടികുഴച്ച് തീയിൽ വെവിച്ച് നിർമ്മിക്കുന്ന മുന്തിയ ഇനം ചെറുപാത്രങ്ങൾ (Pots of faience) ഇതിനുദാഹരണമാണ്. അവ നിർമ്മിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുകൊണ്ട് വിലപിടിപ്പുള്ളതായി കണക്കാക്കപെടുന്നു.

• * ആഡംബര വസ്തുക്കൾ കൈവശം വെച്ചിരുന്നത് സമ്പന്ന വിഭാഗങ്ങളാണ്.
• * വിലപിടിപ്പുള്ള പദാർത്ഥങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച വസ്തുക്കൾ പൊതുവെ കാണപ്പെടുന്നത് മോഹൻ ജോദാരോ, ഹരപ്പ എന്നിവപോലുള്ള വലിയ ആവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലാണ്. ചെറിയ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ അവ അപൂർവ്വമായി മാത്രമേ കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ.
പല തരത്തിലുള്ള വസതികൾ പലതരത്തിലുള്ള വസതികളുടെ പഠനത്തിൽ നിന്നും സാമൂഹ്യ വ്യത്യാസങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയും. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ ആവാസകേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒറ്റമുറി കുടിലുകൾ മുതൽ പല മുറികളും നിലകളുമുള്ള മാളിക വീടുകൾവരെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഈ വസതികൾ ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിലെ സാമൂഹ്യ അസമത്വങ്ങൾ വിളിച്ചോതുന്നു. മാളിക വീടുകൾ സമ്പന്നരുടേതായിരുന്നു. സമൂഹത്തിലെ ദരിദ്ര വിഭാഗങ്ങളാണ് ഈ ഒറ്റമുറി കുടിലുകളിൽ താമസിച്ചിരുന്നത്.
കന്മണിമാലകളുടെ (beads) നിർമ്മാണം ഹരപ്പൻ ജനതയുടെ ഇഷ്‌ടപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. കന്മണികളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് പലതരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല് (carnelian), സൂര്യകാന്തക്കല്ല് (jasper), ഇന്ദ്രനീലകല്ല്, സ്ഫടികക്കല്ല്, വെണ്ണക്കല്ല് തുടങ്ങിയ കല്ലുകളും ചെമ്പ്, വെങ്കലം, സ്വർണ്ണം എന്നിവപോലുള്ള ലോഹങ്ങളും, ചിപ്പി, മുന്തിയ ഇനം ചെറുപാത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള മിശ്രിതം (faience) കളിമണ്ണ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.

• * ചില കന്മണിമാലകൾ രണ്ടോ അതിലധികമോ കല്ലുകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. മാലയുണ്ടാക്കുന്നതിനായി ഈ കല്ലുകളെ തമ്മിൽ ചേർത്തുറപ്പിക്കുന്നു. കന്മണിമാലയിലെ ചില കല്ലുകളെ സ്വർണ്ണം കൊണ്ട് പൊതിയാറുണ്ട്.
• * കന്മണിമാലകൾ പല രൂപങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. വൃത്താകൃതി, ഗോളസ്തംഭാകൃതി, ഗോളാകൃതി, വീപ്പയുടെ ആകൃതി, വൃത്താംശം എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങളിൽ അവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
• * ചില കന്മണിമാലകൾ കൊത്തുപണികൾ കൊണ്ടും ചിത്രപണികൾ കൊണ്ടും അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. അവയിലെ ചിത്രങ്ങൾ (Designs) അതിമനോഹരമായിരുന്നു.
കന്മണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വസ്തുവിനനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരുന്നു. ഉറപ്പുകുറഞ്ഞ വെണ്ണക്കല്ലുകൾകൊണ്ട് കന്മണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കാൻ വളരെ എളുപ്പമായിരുന്നു. വെണ്ണക്കല്ല് പൊടിച്ച് പശരൂപത്തിലാക്കി അതിൽ നിന്ന് കന്മണികൾ വാർത്തെടുക്കുകയാരുന്നു. കന്മണിമാലകൾക്ക് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് ഇത് സഹായകമായി. വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ടുള്ള സൂക്ഷ്മമായ കന്മണിമാലകളുടെ നിർമ്മാണം പുരാതന സാങ്കേതിക വിദ്യയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് ഇപ്പോഴും ഒരു കടങ്കഥയായി അവശേഷിക്കുകയാണ്. ഉറപ്പുകൂടിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച കന്മണിമാലകൾക്ക് ജ്യാമിതീയ രൂപങ്ങളാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്.
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ അധികാര കേന്ദ്രം അല്ലെങ്കില്‍ ഭരണ വർഗ്ഗം ആരായിരുന്നു എന്നതിനെ സംബന്ധിച്ച് പ്രത്യേകമായ വിവരങ്ങളൊന്നും ലഭിച്ചിട്ടില്ല.

• 1) മോഹൻജോദാരോയിൽ കണ്ട ഒരു വലിയ കെട്ടിടത്തെ പുരാവസ്തുഗവേഷകർ ഒരു കൊട്ടാരമായി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വസ്തുക്കളോ, മറ്റു തെളിവുകളോ കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല.
• 2) ഹരപ്പൻ നഗരങ്ങൾ ഭരിച്ചിരുന്നത് പുരോഹിത രാജാക്കന്മാരായിരുന്നെന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വാദിക്കുന്നു. മോഹൻ ജോദാരോയിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത ഒരു ശിലാ പ്രതിമയെ അവർ പുരോഹിത രാജാവായി വിശേഷിപ്പിച്ചു. പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്ക് മെസൊപ്പൊട്ടോമിയൻ ചരിത്രവും അവിടുത്തെ പുരോഹിത രാജാക്കന്മാരും സുപരിചിതമായി യിരുന്നു. അതിനു സമാനമായ സൈന്ധവ പ്രദേശം കണ്ടതുകൊണ്ടാണ് അവർ ഇങ്ങനെ വിലയിരുത്തിയത്. എന്നാൽ ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിലെ ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായി മനസ്സിലാക്കാൻ ഇനിയും കഴിഞ്ഞില്ല. അതുകൊണ്ട് മതാചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവർ രാഷ്ട്രീയാധികാരം കയ്യിലുണ്ടായിരുന്നോ എന്നറിയാൻ മാർഗ്ഗങ്ങളൊന്നുമില്ല.
• 3) ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ ഒന്നിലേറെ ഭരണാധികരികളുണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ് മറ്റു ചിലരുടെ അഭിപ്രായം. മോഹൻജോദാരോ, ഹരപ്പ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾക്കെല്ലാം പ്രത്യേക ഭരണാധികാരികൾ ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് അവർ വാദിക്കുന്നു.
• 4) കച്ചവടക്കാരുടെ ഒരു സംഘമാണ് ഹരപ്പ ഭരിച്ചിരുന്നതെന്നാണ് അഭിപ്രായമുണ്ട്.
• 5) നിർമ്മിത വസ്തുക്കളുടെ സാമ്യം, ആസൂത്രിതമായ ആവാസ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ തെളിവുകൾ, ഇഷ്‌ടികയുടെ ആകൃതിയിലും വലുപ്പത്തിലുമുള്ള സമത്വം, അസംസ്കൃത വിദവങ്ങളുടെ ഉറവിടങ്ങൾക്കരികെ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാൽ തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഹരപ്പൻ സമൂഹത്തിൽ ഒരേ ഒരു ഭരണകൂടമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്നു ചിലർ വാദിക്കുന്നു. ഈ സിദ്ധാന്തം കൂടുതൽ വിശ്വസനീയമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. സമൂഹത്തിലെ എല്ലാവരും ചേർന്നു കൊണ്ട് അത്തരം സങ്കീർണ്ണമായ തീരുമാനങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനുള്ള സാധ്യത വിരളമാണ്.
2. Explain the salient features of the town planning in Mohenjo daro. മോഹൻജോദാരോയിലെ നഗരാസൂത്രണത്തിന്റെ സവിശേഷതകൾ വിശദമാക്കുക.
Answer
ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ കേന്ദ്രമാണ് മോഹൻജോദാരോ. ഹരപ്പയ്ക്ക് ശേഷമാണ് ഇത് കണ്ടുപിടിക്കപ്പെട്ടത്. ഹരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ നഗരാസൂത്രണം, വീടുകൾ, മുദ്രകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മിക്ക വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചിട്ടുള്ളത് മോഹൻജോദാരോയിൽ നിന്നാണ്. ഇവിടെ നടത്തിയ ഉൽഖനനങ്ങൾ ആസൂത്രിതമായി ഒരു നഗര കേന്ദ്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വെളിച്ചത്തു കൊണ്ടു വന്നു. ഈ നഗരത്തെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചുരുന്നു:

• 1) കോട്ട (The Citadel)
• 2) കീഴ്പട്ടണം (The Lower Town)
കോട്ട (The Citadel) : മനുഷ്യ നിർമ്മിതമായ ഒരു ചെറിയ വേദിയാണ് (Platform) കോട്ട. നഗരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്താണ് ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗമാണ് കോട്ട. ഇതിന്റെ അസാധാരണ ഉയരത്തിന് രണ്ടു കാരണങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഒരു ഉയർന്ന പ്രദേശത്താണ് അത് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. രണ്ടാമതായി, അതിലെ കെട്ടിടങ്ങൾ മണ്ണുകൊുള്ള ഇഷ്‌ടികകൾ മുകളിലാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. കോട്ടയെ മതിലുകൾ കെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ കീഴ്പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് അത് വേറിട്ടു നിൽക്കുന്നു. കോട്ടയിൽ ധാരാളം വലിയ കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. അവ പൊതു ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ് അവ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കലവറ, വലിയ കുളിപ്പുര എന്നിവയാണ് കോട്ടയിലെ പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങൾ.
കലവറ (The Warehouse) : മോഹൻജോദാരോയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കെട്ടിടം അവിടുത്തെ കലവറ അഥവാ ധാന്യപ്പുരയാണ്. ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ കീഴ്ഭാഗം ഇഷ്‌ടികകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. അത് ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നുണ്ട്. കലവറയുടെ മേൽഭാഗം മരം കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അവയെല്ലാം വളരെ കാലം മുമ്പുതന്നെ ദ്രവിച്ചു പോയിരിക്കുന്നു. മിച്ചം വരുന്ന ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനാണ് കലവറകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
വലിയ കുളിപ്പുര (Great Bath) : മോഹൻജോദാരോയിലെ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പൊതുക്കെട്ടിടം വലിയ കുളിപ്പുരയാണ്. ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഒരു വലിയ കുളിപ്പുര. നാലുവശങ്ങളും ഇടനാഴികൾ ചുറ്റൊപ്പെ ഒരു അങ്കണത്തിലാണ് ഈ കുളം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിന് വടക്കും തെക്കും ഭാഗങ്ങളിലായി പടവുകളുണ്ട്. കുളത്തിലെ ജലം ചോർന്നു പോകാതിരിക്കുന്നതിനു വേണ്ടി അതിന്റെ അടിത്തട്ട് ഇഷ്‌ടികകളും ചുണ്ണാമ്പ് കൊണ്ടുള്ള ചാന്തും ഉപയോഗിച്ച് ഉറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുളത്തിന്റെ മൂന്നു വശങ്ങളിലും മുറികളുണ്ട്. ഒരു മുറിയിലെ വലിയ കിണറ്റിൽ നിന്നാണ് കുളത്തിലേക്കുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. കുളത്തിൽ ജലം നിറക്കാനും മലിനജലം അഴുക്കുചാലിലേക്ക് ഒഴുക്കിക്കളയാനുമുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വലിയ കുളിപ്പുരയ്ക്ക് മതപരമായൊരു ലക്ഷ്യമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. അനുഷ്ഠാനപരമായ സ്നാനത്തിനു വേണ്ടിയാണ് ഈ കുളിപ്പുര ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെന്ന് അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. വലിയ കുളിപ്പുര ഹരപ്പൻ ജനത ശുചിത്വത്തിനു നൽകിയിരിക്കുന്ന പ്രാധാന്യം എടുത്തു കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ എൻജീനിയറിങ് വൈദഗ്ദ്ധ്യത്തെ അത് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
ഹരപ്പയുടെ വിധി (The Plight of Harappa) : ആദ്യം കണ്ടെത്തിയ സൈറ്റ് ഹരപ്പയാണെങ്കിലും ഇഷ്‌ടിക മോഷ്ടാക്കൾ അതിനെ ഏറെക്കറെ നശിപ്പിച്ചു കഴിഞ്ഞു. 1875-ൽ തന്നെ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവ്വെ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ (ASI) ഡയറക്ടർ ജനറലും ‘ഇന്ത്യൻ പുരാവസ്തു ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പിതാവുമായ അലക്സാണ്ടർ കണ്ണിങ്ഹാം ഹരപ്പയുടെ ഈ ദ്രുവവസ്ഥ ശ്രദ്ധിക്കുകയുണ്ടായി. ഹരപ്പയിൽ നിന്ന് അപഹരിച്ചു കൊണ്ടു പോയ ഇഷ്‌ടികകൾ ലാഹോറിനും മൾട്ടാനും മധ്യേ നിർമ്മിക്കുന്ന റെയിൽവേ ലൈനേഴ്സിന് 100 മൈലോളം ദൂരത്ത് വിരിക്കാൻ പര്യാപ്തമായിരുന്നെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അങ്ങനെ ഹരപ്പയിലെ പുരാതനമായ പല കെട്ടിടങ്ങളും നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അതേ സമയം മോഹൻജോദാരോ നല്ല രീതിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
കോട്ടകൾ (Citadels) : മിക്ക ഹരപ്പൻ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളും ഒരു ചെറിയ ഉയർന്ന പടിഞാറൻ ഭാഗവും ഒരു വലിയ താഴ്ന്ന കിഴകൻ ഭാഗവുമുണ്ട്. ഈ ഉയർന്ന പടിഞാറൻ ഭാഗത്തയാണ് കോട്ട എന്നു പറയുന്നത്. കോട്ടകൾ മതിലുകൾ കെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ചില കേന്ദ്രങ്ങളിൽ വ്യത്യാസങ്ങളുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, ലോഥാളിലെ കോട്ടയ്ക്ക് ചുറ്റും മതിലുകൾ കെട്ടിയിരുന്നില്ല. വളരെ ഉയരത്തിലാണ് അത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കീഴ്പട്ടണം : ഗൃഹനിർമ്മാണ വാസ്തു വിദ്യ (Lower Town : Domestic Architecture) നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, കോട്ടയ്ക്ക് തൊട്ടുതാഴെയാണ് കീഴ്പട്ടണം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നത്. ഇതിനേയും മതിൽകെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു. കീഴ്പട്ടണം ഒരു ആവാസ മേഖലയായിരുന്നു. ധാരാളം ഇഷ്‌ടിക വീടുകൾ അടങ്ങിയ ഈ പ്രദേശത്താണ് ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളും താമസിച്ചിരുന്നത്. ‘ഗ്രിഡ് സമ്പ്രദായം (Grid System) പ്രകാരമാണ് വീടുകൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇതു പ്രകാരം റോഡുകൾ മട്ടകോണിൽ പരസ്പരം മുറിച്ചു കടക്കുകയും നഗരത്തെ ദീർഘ-ചതുരാകൃതിയിലുള്ള അനേകം ബ്ലോക്കുകളായി വിഭജിക്കുക ചെയ്തു. റോഡുകളുടെയും ഇടവഴികളുടെയും ഇരുഭാഗങ്ങളിലായി വീടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

• * എല്ലാ വീടുകൾക്കും ഒരു തുറന്ന നടുമുറ്റവും അതിനു ചുറ്റുമായി മുറികളും ഉണ്ടായിരുന്നു. പാചകം, നെയ്ത്ത് തുടങ്ങിയ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കേന്ദ്രം നടുമുറ്റമായിരുന്നുയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
• * വീടുകൾ നിർമ്മിച്ചപോൾ ഹാരപ്പൻ ജനത സ്വകാര്യതയ്ക്ക് ജനാലകൾ പിടിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. തെരുവുകളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന വാതിലുകളും ജനാലകളും അപൂർവ്വമായിരുന്നു. കൂടാതെ, പ്രധാന വാതിലിലൂടെ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അകത്തളത്തെയോ നടുമുറ്റത്തെയോ നേരിട്ടു കാണാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.
എല്ലാ വീടുകൾക്കും കുളിമുറികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇഷ്ട്ടിക പാകിയ ഈ കുളിമുറികൾ തെരുവിലെ ഓവുചാലുകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. വീടുകൾ പല വലിപ്പത്തിൽ ഉള്ളവയായിരുന്നു. ചെറിയ വീടുകൾ മുതൽ മാളികവീടുകൾ വരെ അവയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ചില വീടുകളിൽ രണ്ടാംനിലയിലോ മേൽപുരയിലോ എത്തുന്നതിന് കോണിപ്പടികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. രണ്ടുമുറികളുള്ള കുടിലുകളുടെ അവശേഷിപ്പുകളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമൂഹത്തിലെ ദരിദ്ര വിഭാഗങ്ങൾ താമസിച്ചിരുന്ന വീടുകളാണ് അവയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

• * പല വീടുകളിലും കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറമെ നിന്നുള്ളവർക്ക് ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തരത്തിൽ വീടിൻ്റെ ഒരു മുറിയിലാണ് കിണർ കുഴിച്ചിരുന്നത്. വഴിപോക്കർ അവ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം.
• * മോഹൻജോദാരോയിൽ ഉദ്ദേശം 700 കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ വിലയിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
നഗരത്തിലെ വീടുകളെല്ലാം പണിതുയർത്തിയിരുന്നത് പ്ലാറ്റു ഫോമുകളുടെ മുകളിലാണ്. ഈ പ്ലാറ്റുഫോമുകൾ അടിത്തറയായി വർത്തിച്ചു. അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ആദ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും തനുസൃതമായി നടപ്പിലാക്കുകയുമാണ് ചെയ്തിരുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ചുടുകട്ടകളും വെയിലത്തുണക്കിയ പച്ചകട്ടകളും കെട്ടിനിർമ്മാണത്തിനു ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ഇഷ്ടികകളെല്ലാം ഒരു നിശ്ചിത അനുപാതത്തിലുള്ളവയായിരുന്നു. ഇഷ്ട്ടികകൾക്ക് അവയുടെ ഉയരത്തിൻ്റെ ‘നാലിരട്ടി നീളവും രണ്ടിരട്ടി വീതിയും ഉണ്ടായിരൂന്നു. എല്ലാ ഹാരപ്പൻ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇഷ്ട്ടികകളാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം (The Drainage System) : ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സവിശേഷത മികവോടെ ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുള്ള അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായമാണ്. അത് വളരെധികം പുരോഗതി പ്രാപിച്ചതും ഉദാത്തവുമായിരുന്നു. അഴുക്കു ചാലുകളെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രതികരണം വളരെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. “അത് നിശ്ചയമായും ഇതുവരേയും കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുള്ളതിൽ ഏറ്റവും പൂർണ്ണതയാർന്ന പുരാതന സമ്പ്രദായമാണ്” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഓരോ വീടിനേയും തെരുവിലെ ഓവുചാലുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. കട്ടകളും ചാന്തും ഉപയോഗിച്ചാണ് പ്രധാന ചാലുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അഴുക്കു ചാലുകൾ ഇഷ്ട്ടിക കൊണ്ടോ കരിങ്കപാളികൾ കൊണ്ടോ മൂടിയിരുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ ചുണ്ണാമ്പുകല്ലും മൂടികളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ആവരണങ്ങളെല്ലാം ഇളക്കിമാറ്റി ഓടകൾ വൃത്തിയാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു. തെരുവിലെ ഓടകൾ ആൾത്തുളകൾ (Man-holes) കൊണ്ട് സജ്ജമാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഓവചാലുകളോടു കൂടിയ തെരുവുകളാണ് ആദ്യം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അവയോട് ചേർന്ന് വീടുകളും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. വീടുകളിലെ മലിന ജലം തെരുവിലെ ഓടകളിലേക്ക് ഒഴുകണെങ്കിൽ ഓരോ വീടിനും തെരുവോടു ചേർന്ന് ഒരു ഭിത്തിയെങ്കിലും വേണമായിരുന്നു.

• * അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം ഹാരപ്പൻ ജനതയുടെ എൻജിനീയറിങ് വൈദഗ്ധ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു.
• * ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിൽ ഒരു നഗരഭരണം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
• * ആരോഗ്യത്തിന്റെയും ശുചിത്വത്തിനും ഹാരപ്പൻ ജനത അതീവ ശ്രദ്ധ നൽകിയിരുന്നുവെന്നും ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം വലിയ നഗരങ്ങളുടെ മാത്രം പ്രത്യേകതയായിരുന്നില്ല. ലോഥാലിനെപ്പോലെയുള്ള ചെറിയ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലും അവ കാണപ്പെട്ടിരുന്നു. ലോഥാലിലെ വീടുകൾ പച്ചക്കട്ടകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ അവിടുത്തെ ഓടകൾ നിർമ്മിച്ച് ചുടുക്കട്ടകൾ കൊണ്ടായിരുന്നു.
3. • a) The relics excavated in Mohenjo Daro draw the picture of a planned urban centre in olden days. Explain. മോഹൻജോദാരോയിൽനിന്നും കുഴിച്ചെടുത്ത അവശേഷിപ്പുകൾ കാണിക്കുന്നത് പണ്ട് നമുക്ക് വളരെ ചിട്ടയോടുകൂടിയ ഒരു നഗരവ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നാണ്. വിശദീകരിക്കുക.
     The points mentioned below should be included:
     താഴെ പറയുന്ന കാരണങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തുക.
     
     • * Citadel / സിറ്റാഡൽ
     • * Lower town / ലോവർ ടൗൺ
     • * Drainage system / ഡ്രെയ്നേജ് സിസ്റ്റം
     • * Domestic architecture / ഡോസ്റ്റിക് ആർക്കിടെക്ച്ചർ

   OR

   • b) Explain the importance of archaeological excavations done in the Indus Valley in reconstructing the history of our nation. നമ്മുടെ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ചരിത്രം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതിൽ ഇൻഡസ് താഴവരയിൽ നടത്തിയ ഉദ്ഖനനങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം എന്തെന്ന് വിശദീകരിക്കുക.
     The points mentioned below should be included:
     താഴെ പറയുന്നവരുടെ സംഭാവനകൾ ഉൾപ്പെടുത്തുക.
     
     • * Alexander Cunningham
     • * S.R. Rao
     • * John Marshall
     • * Mortimer Wheeler
Answer
a) യോജിക്കുന്നു. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം ഒരു നഗര സംസ്കാരമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന ധാരാളം തെളിവുകൾ ചരിത്രം ബാക്കിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ സൈറ്റാണ് മോഹൻജോദാരോ. ഹാരപ്പയ്ക്ക് ശേഷമാണ് ഇത് കണ്ടുപിടിക്കുന്നത്. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ നഗരാസൂത്രണം, വീടുകൾ, മുദ്രകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മിക്ക വിവരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുള്ളത് മോഹൻജോദാരോയിൽ നിന്നാണ്. സിന്ധിലെ ലാർകാന ജില്ലയിൽ സിന്ധുനദിയുടെ തീരത്താണ് ഈ വൻനഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മോഹൻജോദാരോ എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം ‘മരിച്ചവരുടെ കൂന്ന് ‘ (The mound of the dead) എന്നാണ്. ഇവിടെ നടത്തിയ ഉദ്ഖനനങ്ങൾ ആസൂത്രിതമായി ഒരു നഗര കേന്ദ്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വെളിച്ചത്തു കൊണ്ടുവന്നു. ഈ നഗരത്തെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരുന്നു.

• 1. കോട്ട (The Citadel)
• 2. കീഴ്പട്ടണം (The Lower Town).
കോട്ട (The Citadel) : മനുഷ്യ നിർമ്മിതമായ ഒരു ചെറിയ വേദിയാണ് (Platform) കോട്ട നഗരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറെ ഭാഗത്താണ് ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗമാണ് കോട്ട. ഇതിന്റെ അസാധാരണ ഉയരത്തിന് രണ്ട് കാരണങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഒരു ഉയർന്ന പ്രദേശത്താണ് അത് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. രണ്ടാമതായി, അതിലെ കെട്ടിടങ്ങൾ മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള ഇഷ്‌ടികകൾക്ക് മുകളിലാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. കോട്ടയെ മതിലുകൾ കെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ കീഴ്പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് അത് വേറിട്ടു നിൽക്കുന്നു. കോട്ടയിൽ ധാരാളം വലിയ കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. അവ പൊതു കെട്ടിടങ്ങളാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകമായ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ് അവ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കലവറ, വലിയ കുളിപ്പുര എന്നിവയാണ് കോട്ടയിലെ പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങൾ.
കലവറ (The Warehouse) : മോഹൻജോദാരോയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കെട്ടിടം അവിടുത്തെ കലവറ അഥവാ ധാന്യപ്പുരയാണ്. ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ കീഴ്ഭാഗം ഇഷ്‌ടികകൾകൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. അത് ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നു. കലവറയുടെ മേൽഭാഗം മരം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അവയെല്ലാം വളരെക്കാലം മുമ്പുതന്നെ നശിച്ചു പോയിരുന്നു. മിച്ചം വരുന്ന ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനാണ് കലവറ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
വലിയ കുളിപ്പുര (The Great Bath) : മോഹൻജോദാരോയിലെ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പൊതുകെട്ടിടം വലിയ കുളിപ്പുരയാണ്. ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഒരു വലിയ കുളിപ്പുര. നാലുവശങ്ങളും ഇടനാഴിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു അംഗണത്തിലാണ് ഈ കുളം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിന് വടക്കും തെക്കും ഭാഗങ്ങളിലായി പടവുകളുണ്ട്. കുളത്തിലെ ജലം ചോർന്നു പോകാതിരിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി അതിന്റെ അടിത്തട്ട് ഇഷ്‌ടികകളും ചുണ്ണാമ്പുകോളുള്ള ചാന്തും ഉപയോഗിച്ച് ഉറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുളത്തിന്റെ മൂന്നു വശങ്ങളിലും മുറികളുണ്ട്. ഒരു മുറിയിലെ വലിയ കിണരിൽ നിന്നാണ് കുളത്തിലേക്കുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. കുളത്തിൽ ജലം നിറയ്‍‍ക്കാനും മലിനജലം അഴുക്കുചാലിലേക്ക് ഒഴുകിക്കളയാനുമുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വലിയ കുളിപ്പുരയ്ക്ക് മതപരമായ ഒരു ലക്ഷ്യമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. അനുഷ്ഠാനപരമായ സ്നാനത്തിനു വേണ്ടിയാണ് ഈ കുളിപ്പുര ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെന്നാണ് അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
വലിയ കുളിപ്പുര ഹാരപ്പൻ ജനത ശുചിത്വത്തിനു നൽകിയിരുന്ന പ്രാധാന്യം എടുത്തുത്തു കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ എൻജിനീയറിങ്‌ വൈദഗ്ധ്യം അത് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. കീഴ്പട്ടണം: ഗൃഹനിർമ്മാണ വാസ്തു വിദ്യ (Lower Town: Domestic architecture) : നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, കോട്ടയ്ക്ക് തൊട്ടുതാഴെയാണ് കീഴ്പട്ടണം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നത്. ഇതിനേയും മതിൽകെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു. കീഴ്പട്ടണം ഒരു അധിവാസ മേഖലയായിരുന്നു. ധാരാളം ഇഷ്‌ടിക വീടുകൾ അടങ്ങിയ ഈ പ്രദേശത്ത് ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളും താമസിച്ചിരുന്നത്. ‘ഗ്രിഡ് സമ്പ്രദായം (Grid System) പ്രകാരമാണ് വീടുകൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇതു പ്രകാരം റോഡുകൾ മട്ടക്കോണിൽ പരസ്പരം മുറിച്ചു കടക്കുകയും പട്ടണത്തെദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള അനേകം ബ്ലോക്കുകളായി വിഭജിക്കുകയും ചെയ്തു. റോഡുകളുടെയും ഇടവഴികളുടെയും ഇരുഭാഗങ്ങളിലായി വീടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

• * എല്ലാ വീടുകൾക്കും ഒരു തുറന്ന നടുമുറ്റവും അതിനു ചുറ്റുമായി മുറികളും ഉണ്ടായിരുന്നു. പാചകം, നെയ്ത്ത് തുടങ്ങിയ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കേന്ദ്രം നടുമുറ്റമായി വന്നുയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
• * വീടുകൾ നിർമ്മിച്ചപ്പോൾ ഹാരപ്പൻ ജനത സ്വകാര്യതയ്ക്ക് ജനാലകൾ പിടിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. തെരുവുകളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന വാതിലുകളും ജനാലകളും അപൂർവ്വമായിരുന്നു. കൂടാതെ, പ്രധാന വാതിലിലൂടെ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അകത്തളത്തെയോ നടുമുറ്റത്തെയോ നേരിട്ടു കാണാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.
എല്ലാ വീടുകൾക്കും കുളിമുറികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടിക പാകിയ ഈ കുളിമുറികൾ തെരുവിലെ ഓവുചാലുകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. വീടുകൾ പല വലിപ്പത്തിൽ ഉള്ളവയായിരുന്നു. ചെറിയ വീടുകൾ മുതൽ മാളികവീടുകൾ വരെ അവയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ചില വീടുകളിൽ രണ്ടാംനിലയിലോ മേൽപുരയിലോ എത്തുന്നതിന് കോണിപ്പടികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. രണ്ടുമുറികളുള്ള കുടിലുകളുടെ അവശേഷിപ്പുകളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമൂഹത്തിലെ ദരിദ്ര വിഭാഗങ്ങൾ താമസിച്ചിരുന്ന വീടുകളാണ് അവയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

• * പല വീടുകളിലും കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറമെ നിന്നുള്ളവർക്ക് ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തരത്തിൽ വീടിൻ്റെ ഒരു മുറിയിലാണ് കിണർ കുഴിച്ചിരുന്നത്. വഴിപോക്കർ അവ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം.
• * മോഹൻജോദാരോയിൽ ഉദ്ദേശം 700 കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
നഗരത്തിലെ വീടുകളെല്ലാം പണിതുയർത്തിയിരുന്നത് പ്ലാറ്റുഫോമുകളുടെ മുകളിലാണ്. ഈ പ്ലാറ്റുഫോമുകൾ അടിത്തറയായി വർത്തിച്ചു. അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ആദ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും തനുസൃതമായി നടപ്പിലാക്കുകയുമാണ് ചെയ്തിരുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ചുടുക്കട്ടകളും വെയിലത്തുണക്കിയ പച്ചക്കട്ടകളും കെട്ടിനിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ഇഷ്‌ടികയെല്ലാം ഒരു നിശ്ചിത അനുപാതത്തിലുള്ളവയായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടികകൾക്ക് അവയുടെ ഉയരത്തിന്റെ നാലിരട്ടി നീളവും രണ്ടിരട്ടി വീതിയും ഉണ്ടായിരൂന്നു. എല്ലാ ഹാരപ്പൻ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇഷ്‌ടികകളാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം (The Drainage System) : ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായൊരു സവിശേഷത മികവോടെ ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുള്ള അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായമാണ്. അത് വളരെധികം പുരോഗതി പ്രാപിച്ചും ഉദാത്തവുമായിരുന്നു. അഴുക്കുചാലുകളെക്കുറിച്ചുള്ള മാക്‌സെഡയുടെ പ്രതികരണം വളരെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. “അത് നിശ്ചയമായും ഇതുവരേയും കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുള്ളതിൽ ഏറ്റവും പൂർണ്ണമായുരുന്ന പുരാതന സമ്പ്രദായമാണ്” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഓരോ വീടിനേയും തെരുവിലെ ഓവ്ചാലുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. കട്ടകളും ചാന്തും ഉപയോഗിച്ചാണ് പ്രധാന ചാലുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അഴുക്കുചാലുകൾ ഇഷ്‌ടികകൊണ്ടോ കരിങ്കല്ലുകൾ കൊണ്ടോ മൂടിയിരുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ ചുണ്ണാമ്പുകല്ലും മൂടികളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ആവരണങ്ങളെല്ലാം ഇളക്കിമാറ്റി ഔടകൾ വൃത്തിയാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു. തെരുവിലെ ഓടകൾ ആൾത്തുളകൾ (Manholes) കൊണ്ട് സജ്ജമാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
ഓവ്ചാലുകളോടു കൂടിയ തെരുവുകളാണ് ആദ്യം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അവയോട് ചേർന്ന് വീടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. വീടുകളിലെ മലിന ജലം തെരുവിലെ ഓടകളിലേക്ക് ഒഴുക്കണമെങ്കിൽ ഓരോ വീടിനും തെരുവോടു ചേർന്ന് ഒരു ഭിത്തിയെങ്കിലും വേണമായിരുന്നു.

• * അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം ഹാരപ്പൻ ജനതയുടെ എൻജിനീയറിങ് വൈദഗ്ധ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു.
• * ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിൽ ഒരു നഗരഭരണം ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
• * ആരോഗ്യത്തിനും ശുചിത്വത്തിനും ഹാരപ്പൻ ജനത അതീവ ശ്രദ്ധ നൽകിയിരുന്നുവെന്നും ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം വലിയ നഗരങ്ങളുടെ മാത്രം പ്രത്യേകതയായിരുന്നില്ല. ലോഥാലിനെപ്പോലെയുള്ള ചെറിയ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലും അവ കാണപ്പെട്ടിരുന്നു. ലോഥാലിലെ വീടുകൾ പച്ചക്കട്ടകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ അവിടുത്തെ ഓടകൾ നിർമ്മിച്ച് ചുടുക്കട്ടകൾ കൊണ്ടായിരുന്നു.
b) ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തെക്കുറിച്ച് ആദ്യമായി നിരീക്ഷണം നടത്തിയത് ചാൾസ് മേസൺഎന്ന ഇംഗ്ലീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനാണ്. 1826-ൽ ഹാരപ്പൻ ഗ്രാമം സന്ദർശിക്കാനായി. ഒരു പുരാതന നഗരത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പുകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണിൽപെട്ടു. 1856-ൽ കരാച്ചിക്കും ലാഹോറിനും മധ്യേ റെയിൽവേ ലൈൻ പണിയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് എൻജിനീയർമാരും ഹാരപ്പയിലെ തകർന്ന നഗരങ്ങളുടെ അവശേഷിപ്പുകൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ഈ കണ്ടുപിടിത്തം തികച്ചും യാദൃശ്ചികമായിരുന്നു. റെയിൽവേ എൻജിനീയർമാർ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യ (ASI) യുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ഇതിനെ തുടർന്ന് കണ്ണിങ്ഹാമിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പുരാവസ്തു പര്യവേക്ഷണ സംഘം ഹാരപ്പയിൽ ഉൽഖനനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു.
ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം തകർന്ന് മൺമറഞ്ഞു. ക്രമേണ ആ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഓർമ്മകളും ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് പോയി മറഞ്ഞു. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം നിലനിന്നിരുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾക്കു ശേഷം താമസമാക്കിയ ജനങ്ങൾ ആ മഹത്തായ സംസ്കാരത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പുകൾ പലപ്പോഴും യാദൃശ്ചികമായി കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. വെള്ളപ്പൊക്കത്തിലോ, മണ്ണോളിയിലുതോ അവ മറ നീക്കി പുറത്തുവന്നു നിലം ഉഴുതുമറികുമ്പോളോ, നിധിക്കുവേണ്ടി ഭൂമി കുഴിക്കുമ്പോഴോ ആ സംസ്കൃതിയുടെ അവശേഷിപ്പുകൾ അവരുടെ ശ്രദ്ധയിൽപെട്ടു. അസാധാരണമായ ആ ഉപകരണങ്ങളും വസ്തുക്കളും കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് അവർക്കറിയില്ലായിരുന്നു.
ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യത്തെ ഡയറക്ടർ ജനലായിരുന്നു കണ്ണിങ്ഹാം. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹം പുരാവസ്തുശാസ്ത്രപരമായ ഉൾഖനനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചത്. അക്കാലത്ത് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ലിഖിത രേഖകളാണ് (ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, കൊത്തുലിഖിതങ്ങൾ) തങ്ങളുടെ അന്വേഷണങ്ങൾക്കായി പ്രധാനമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. ബിസിഇ 6-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ സിഇ. 4-ാം നൂറ്റാണ്ടവരെയുള്ള (ചരിത്രകാലം) കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നതിന് കണ്ണിങ്ഹാമിന് താൽപ്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. ഹാരപ്പയിലെ ആദ്യകാല അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തുന്നതിന് സി.ഇ. 4-ാം നൂറ്റാണ്ടിലും 7-ാം നൂറ്റാണ്ടിനും മധ്യേ ഇന്ത്യ സന്ദർശിച്ച ചൈനീസ് ബുദ്ധമത തീർത്ഥാടകരുടെ വിവരണങ്ങളാണ് അദ്ദേഹം ആശ്രയിച്ചത്. കണ്ണിങ്ഹാം തന്റെ പര്യവേക്ഷണ കാലത്ത് കണ്ടെത്തിയ കൊത്തുലിഖിതങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും ക്രമീകരിക്കുകയും പരിരക്ഷപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഖനനകാലത്ത് കണ്ടെത്തിയ ചില നിർമ്മിതമായ വസ്തുക്കൾ സാംസ്കാരിക മൂല്യമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് തോന്നിയിരുന്നു. അത്തരം വസ്തുക്കൾ വീണ്ടെടുക്കാനും അദ്ദേഹം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു.
എങ്കിലും കണ്ണിങ്ഹാമിന്റെ വിലയിരുത്തലുകൾക്ക് ചില പോരായ്മകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

• * കണ്ണിങ്ഹാം ആശ്രയിച്ച ചൈനീസ് തീർത്ഥാടകരുടെ വിവരണങ്ങളിൽ ഹാരപ്പയെപോലുള്ള സൈറ്റുകൾ പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. മാത്രമല്ല, ഹാരപ്പ ചരിത്രകാലത്തിലെ ഒരു നഗരമായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.
• * ചില ഹാരപ്പൻ വസ്തുക്കൾ അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തിയെങ്കിലും അവയുടെ പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. അവയുടെ യഥാർത്ഥ പഴക്കം തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ അദ്ദേഹം പരാജയപ്പെട്ടു.
കണ്ണിങ്ഹാമിന് ഒരു ഇംഗ്ലീഷുകാരൻ ഒരു ഹാരപ്പൻ മുദ്ര നൽകിയിരുന്നു. തനിക്ക് ലഭിച്ച മുദ്രയെ അദ്ദേഹം സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിച്ചെങ്കിലും അതിന്റെ കൃത്യമായ കാലനിർണ്ണയം നടത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ തനിക്ക് സുപരിചിതമായ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ അതിനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചത്. ഇന്ത്യചരിത്രം ആരംഭിച്ചത് ഗംഗാതട്ടിലെ ആദ്യ നഗരങ്ങളുടെ ആവിർഭാവത്തോടെയാണ് മറ്റുള്ളവരെ പോലെ അദ്ദേഹം തെറ്റിധരിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ പിഴവ് സംഭവിച്ചത്.
ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തെ നശിപ്പിച്ചത് ആര്യൻ ആക്രമണകാരികളായിരുന്നുവെന്ന് മോർട്ടിമർ വീലർ വിശ്വസിക്കുന്നു. മോഹൻജോദാരോയിലെ ‘ഡെഡ്മാൻ ലൈൻ’ (Deadman line) (മൂന്നടി മുതൽ ആറടിവരെ വീതിയാണ് ഇതിനുണ്ടായിരുന്നത്) ൽ നിന്ന് പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും കുട്ടികളുടെയും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അസ്ഥികൂടങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. യുദ്ധം തുടങ്ങിയ ആയുധങ്ങൾ ചില അസ്ഥികൂടങ്ങളോടൊപ്പം കാണുകയുണ്ടായി. ഇതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് വീലർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘ആര്യനാക്രമണ സിദ്ധാന്തം’ അവതരിപ്പിച്ചത്. ഈ അസ്ഥികൂടങ്ങൾ ആര്യനാക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടടരുതേതാണെന്ന് വീലർ സമർത്ഥിച്ചു. മോഹൻജോദാരോയിൽ നിന്നും ലഭിച്ച പുരാതന ശാസ്ത്രപരമായ ഈ തെളിവിനെ ഋഗ്വേദവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്താനും വീലർ പരിശ്രമിച്ചു. ഋഗ്വേദത്തിൽ  ‘പുര’ ത്തെകുറിച്ചുള്ള പരാമർശമുണ്ട്. ‘പുര’ എന്നപദത്തിന്റെ അർത്ഥം കോട്ട എന്നാണ്. ആര്യന്മാരുടെ യുദ്ധദേവനായ ഇന്ദ്രൻ പുരന്തരൻ (കോട്ട തകർക്കുന്നവൻ) എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം തകർത്തത് ആര്യന്മാരാണെന്ന് വീലർ വാദിച്ചത്.

• * ഡെഡ്മാൻ ലൈനിൽ കാണുന്ന അസ്ഥികൂടങ്ങൾ ഒരേ കാലഘട്ടത്തിലുള്ളതല്ല.
• * അവിടെ വിനാശത്തിന്റെ തെളിവുകളോ, ചുട്ടുകരിച്ചതിന്റെ അടയാളമോ ഇല്ല. പടയാളികളുടെ ശവശരീരങ്ങളൊന്നും അവിടെ നിന്ന് കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടില്ല. നഗരത്തിലെ ഒരെയൊരു സുരക്ഷിതമായ ഭാഗമായ കോട്ടയിൽപോലും ഒരു അന്തിമ ചെറുത്തുനിൽപ്പിന്റെ തെളിവുകളില്ല.
4. There is sufficient archaeological evidence to prove that Harappan civilization was an urban civilization.’ Do you agree? Substantiate your argument. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം ഒരു നഗര സംസ്കാരമാണെന്ന് പ്രമാണികരിക്കുന്നതിനായുള്ള ധാരാളം തെളിവുകൾ ചരിത്രം ബാക്കിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. നിങ്ങൾ ഈ പ്രസ്താവനയോട് യോജിക്കുന്നുണ്ടോ? നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം സമർത്ഥിക്കുക.
Answer
i) യോജിക്കുന്നു. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരം ഒരു നഗര സംസ്കാരമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന ധാരാളം തെളിവുകൾ ചരിത്രം ബാക്കിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ സൈറ്റാണ് മോഹൻജോദാരോ. ഹാരപ്പയ്ക്ക് ശേഷമാണ് ഇത് കണ്ടുപിടിക്കുന്നത്. ഹാരപ്പൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ നഗരാസൂത്രണം, വീടുകൾ, മുദ്രകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മിക്ക വിവരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുള്ളത് മോഹൻജോദാരോയിൽ നിന്നാണ്. സിന്ധിലെ ലാർകാന ജില്ലയിൽ സിന്ധുനദിയുടെ തീരത്താണ് ഈ വൻനഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മോഹൻജോദാരോ എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം ‘മരിച്ചവരുടെ കുന്ന് ‘ (The mound of the dead) എന്നാണ്. ഇവിടെ നടത്തിയ ഉദ്ഖനനങ്ങൾ ആസൂത്രിതമായി ഒരു നഗര കേന്ദ്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ വെളിച്ചത്തു കൊണ്ടുവന്നു. ഈ നഗരത്തെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരുന്നു.
• 1. കോട്ട (The Citadel)
• 2. കീഴ്പട്ടണം (The Lower Town).
കോട്ട (The Citadel) മനുഷ്യനിർമ്മിതമായ ഒരു ചെറിയ വേദിയാണ് (Platform) കോട്ട നഗരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറെ ഭാഗത്താണ് ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. നഗരത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗമാണ് കോട്ട. ഇതിന്റെ അസാധാരണ ഉയരത്തിന് രണ്ട് കാരണങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, ഒരു ഉയർന്ന പ്രദേശത്താണ് അത് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. രണ്ടാമതായി, അതിലെ കെട്ടിടങ്ങൾ മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള ഇഷ്‌ടികകൾക്ക് മുകളിലാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. കോട്ടയെ മതിലുകൾ കെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ കീഴ്പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് അത് വേറിട്ടു നിൽക്കുന്നു. കോട്ടയിൽ ധാരാളം വലിയ കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. അവ പൊതു കെട്ടിടങ്ങളാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകമായ പൊതുലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയാണ് അവ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. കലവറ, വലിയ കുളിപ്പുര എന്നിവയാണ് കോട്ടയിലെ പ്രധാന കെട്ടിടങ്ങൾ.
കലവറ (The Warehouse) മോഹൻജോദാരോയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കെട്ടിടം അവിടുത്തെ കലവറ അഥവാ ധാന്യപ്പുരയാണ്. ഈ കെട്ടിടത്തിന്റെ കീഴ്ഭാഗം ഇഷ്‌ടികകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത്. അത് ഇപ്പോഴും അവശേഷിക്കുന്നു. കലവറയുടെ മേൽഭാഗം മരം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അവയെല്ലാം വളരെ കാലം മുമ്പുതന്നെ ദ്രവിച്ചു പോയിരുന്നു. മിച്ചം വരുന്ന ഭക്ഷ്യധാന്യങ്ങൾ സൂക്ഷിച്ചുവെക്കുന്നതിനാണ് കലവറകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
വലിയ കുളിപ്പുര (The Great Bath) മോഹൻജോദാരോയിലെ കോട്ടയ്ക്കുള്ളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പൊതുകെട്ടിടം വലിയ കുളിപ്പുരയാണ്. ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഒരു വലിയ കുളിപ്പുര. നാലുവശങ്ങളും ഇടനാഴിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു അംഗണത്തിലാണ് ഈ കുളം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിന് വടക്കും തെക്കും ഭാഗങ്ങളിലായി പടവുകളുണ്ട്. കുളത്തിലെ ജലം ചോർന്നു പോകാതിരിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി അതിന്റെ അടിത്തട്ട് ഇഷ്‌ടികകളും ചുണ്ണാമ്പു കൊണ്ടുള്ള ചാന്തും ഉപയോഗിച്ച് ഉറപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുളത്തിന്റെ മൂന്നു വശങ്ങളിലും മുറികളുണ്ട്. ഒരു മുറിയിലെ വലിയ കിണരിൽ നിന്നാണ് കുളത്തിലേക്കുള്ള വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. കുളത്തിൽ ജലം നിറയ്ക്കാനും മലിനജലം അഴുക്കുചാലിലേക്ക് ഒഴുകിക്കളയാനുമുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വലിയ കുളിപ്പുരയ്ക്ക് മതപരമായ ഒരു ലക്ഷ്യമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നതെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. അനുഷ്ഠാനപരമായ സ്നാനത്തിനു വേണ്ടിയാണ് ഈ കുളിപ്പുര ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതെന്നാണ് അവർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
വലിയ കുളിപ്പുര ഹാരപ്പൻ ജനത ശുചിത്വത്തിനു നൽകിയിരുന്ന പ്രാധാന്യം എടുത്തുത്തു കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ എൻജിനീയറിങ് വൈദഗ്ധ്യം അതു പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. കീഴ്പട്ടണം : ഗൃഹനിർമ്മാണ വാസ്തു വിദ്യ (Lower Town: Domestic Architecture) നഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, കോട്ടയ്ക്ക് തൊട്ടുതാഴെയാണ് കീഴ്പട്ടണം സ്ഥിതിചെയ്തിരുന്നത്. ഇതിനേയും മതിൽകെട്ടി സംരക്ഷിച്ചിരുന്നു. കീഴ്പട്ടണം ഒരു അധിവാസ മേഖലയായിരുന്നു. ധാരാളം ഇഷ്‌ടിക വീടുകൾ അടങ്ങിയ ഈ പ്രദേശത്ത് ഭൂരിഭാഗം ജനങ്ങളും താമസിച്ചിരുന്നു. ‘ഗ്രിഡ് സമ്പ്രദായം (Grid System)’ പ്രകാരമാണ് വീടുകൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇതു പ്രകാരം റോഡുകൾ മട്ടക്കോണിൽ പരസ്പരം മുറിച്ചു കടക്കുകയും പട്ടണത്തെ ദീർഘചതുരാകൃതിയിലുള്ള അനേകം ബ്ലോക്കുകളായി വിഭജിക്കുകയും ചെയ്തു. റോഡുകളുടെയും ഇടവഴികളുടെയും ഇരുഭാഗങ്ങളിലായി വീടുകൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു.

• * എല്ലാ വീടുകൾക്കും ഒരു തുറന്ന നടുമുറ്റവും അതിനു ചുറ്റുമായി മുറികളും ഉണ്ടായിരുന്നു. പാചകം, നെയ്ത്ത് തുടങ്ങിയ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും കേന്ദ്രം നടുമുറ്റമായിരുന്നുവെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
• * വീടുകൾ നിർമ്മിച്ചപോൾ ഹാരപ്പൻ ജനത സ്വകാര്യതയ്ക്ക് ജനാലകൾ പിടിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. തെരുവുകളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന വാതിലുകളും ജനാലകളും അപൂർവ്വമായിരുന്നു. കൂടാതെ, പ്രധാന വാതിലിലൂടെ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അകത്തളത്തെയോ നടുമുറ്റത്തെയോ നേരിട്ടു കാണാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.
എല്ലാ വീടുകൾക്കും കുളിമുറികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടിക പാകിയ ഈ കുളിമുറികളെ തെരുവിലെ ഓവ്ചാലുകളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. വീടുകൾ പല വലിപ്പത്തിൽ ഉള്ളവയായിരുന്നു. ചെറിയ വീടുകൾ മുതൽ മാളികവീടുകൾ വരെ അവയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ചില വീടുകളിൽ രണ്ടാംനിലയിലോ മേൽപുരയിലോ എത്തുന്നതിന് കോണിപ്പടികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. രണ്ടുമുറികളുള്ള കുടിലുകളുടെ അവശേഷിപ്പുകളും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമൂഹത്തിലെ ദരിദ്ര വിഭാഗങ്ങൾ താമസിച്ചിരുന്ന വീടുകളാണ് അവയെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
• * പല വീടുകളിലും കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. പുറമെനിന്ന്‌ ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തരത്തിൽ വീടിന്റെ ഒരു മുറിയിലാണ് കിണർ കുഴിച്ചിരുന്നത്. വഴിപോക്കർ അവ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം.
• * മോഹൻജോദാരോയിൽ ഉദ്ദേശം 700 കിണറുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
നഗരത്തിലെ വീടുകളെല്ലാം പണിതുയർത്തിയിരുന്നത് പ്ലാറ്റ് ഫോമുകളുടെ മുകളിലാണ്. ഈ പ്ലാറ്റുഫോമുകൾ അടിത്തറയായി വർത്തിച്ചു. ആവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ആദ്യം ആസൂത്രണം ചെയ്യുകയും തദനുസൃതമായി നടപ്പിലാക്കുകയുമാണ് ചെയ്തിരുന്നതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ചുടുകട്ടകളും വെയിലത്തുണക്കിയ പച്ചക്കട്ടകളും കെട്ടിനിർമ്മാണത്തിന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ഇഷ്‌ടികയെല്ലാം ഒരു നിശ്ചിത അനുപാതത്തിലുള്ളവയായിരുന്നു. ഇഷ്‌ടികകൾക്ക് അവയുടെ ഉയരത്തിന്റെ നാലിരട്ടി നീളവും രണ്ടിരട്ടി വീതിയും ഉണ്ടായിരൂന്നു. എല്ലാ ഹാരപ്പൻ അധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇഷ്‌ടികകളാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം (The Drainage System) : ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായൊരു സവിശേഷത മികവോടെ ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുള്ള അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായമാണ്. അത് വളരെധികം പുരോഗതി പ്രാപിച്ചും ഉദാത്തവുമായിരുന്നു. അഴുക്കുചാലുകളെക്കുറിച്ചുള്ള മാക്കെയുടെ പ്രതികരണം വളരെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. “അത് നിശ്ചയമായും ഇതുവരേയും കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടുള്ളതിൽ ഏറ്റവും പൂർണ്ണമായുരുന്ന പുരാതന സമ്പ്രദായം” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

ഓരോ വീടിനെയും തെരുവിലെ ഓവുചാലുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്നു. കട്ടകളും ചാന്തും ഉപയോഗിച്ചാണ് പ്രധാന ചാലുകൾ നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. അഴുക്കുചാലുകൾ ഇഷ്ട്ടികകൊണ്ടോ കരിങ്കല്ലുകൾ കൊണ്ടോ മൂടിയിരുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ ചുണ്ണാമ്പുകല്ലും മൂടികളായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഈ ആവരണങ്ങളെല്ലാം ഇളക്കിമാറ്റി ഓടകൾ വൃത്തിയാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു. തെരുവിലെ ഓടകൾ ആൾത്തുളകൾ (Manholes) കൊണ്ട് സജ്ജമാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
ഓവ്ചാലുകളോടു കൂടിയ തെരുവുകളാണ് ആദ്യം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് അവയോട് ചേർന്ന് വീടുകളും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. വീടുകളിലെ മലിനജലം തെരുവിലെ ഓടയിലേക്ക് ഒഴുകണെങ്കിൽ ഓരോ വീടിനും തെരുവോടു ചേർന്ന് ഒരു ഭിത്തിയെങ്കിലും വേണമായിരുന്നു.

• * അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം ഹാരപ്പൻ ജനതയുടെ എൻജിനീയറിങ് വൈദഗ്ധ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു.
• * ഹാരപ്പൻ നഗരങ്ങളിൽ ഒരു നഗരഭരണം ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
• * ആരോഗ്യത്തിന്റെയും ശുചിത്വത്തിനും ഹാരപ്പൻ ജനത അതീവ ശ്രദ്ധ നൽകിയിരുന്നുവെന്നും ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അഴുക്കുചാൽ സമ്പ്രദായം വലിയ നഗരങ്ങളുടെ മാത്രം പ്രത്യേകതയായിരുന്നില്ല. ലോഥാലിനെപ്പോലെയുള്ള ചെറിയ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലും അവ കാണപ്പെട്ടിരുന്നു. ലോഥാലിലെ വീടുകൾ പച്ചക്കട്ടകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ അവിടുത്തെ ഓടകൾ നിർമ്മിച്ച് ചുടുക്കട്ടകൾ കൊണ്ടായിരുന്നു.
5. ‘Indus valley people were excellent in craft production.’ – To substantiate this statement, prepare an essay. Areas to be included:
   
   • a) Archaeological evidences
   • b) Centres of production
   • c) Procured materials
   ‘സൈന്ധവ ജനത കരകൗശല നിർമ്മാണത്തിൽ മുൻപന്തിയിലായിരുന്നു’ എന്ന പ്രസ്താവനയെ സാധൂകരിക്കാൻ ഒരു ഉപന്യാസം തയ്യാറാക്കുക.
Answer
കണ്മണിമാലകളുടെ (beads) നിർമ്മാണം ഹാരപ്പൻ ജനതയുടെ ഇഷ്ടപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. കണ്മണിമാലകളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് പലതരത്തിലുള്ള വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ല് (carnelian), സൂര്യകാന്തക്കല്ല് (jasper), ഇന്ദ്രനീലംക്കല്ല്, സ്ഫടികക്കല്ല്, വെണ്ണക്കല്ല് തുടങ്ങിയ കല്ലുകളും ചെമ്പ്, വെങ്കലം, സ്വർണ്ണം എന്നിവ പോലുള്ള ലോഹങ്ങളും, ചിപ്പി, മുന്തിയ ഇനം ചെറു പാത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാനുള്ള മിശ്രിതം (faience) കളിമണ്ണ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.

• * ചില കണ്മണിമാലകൾ രണ്ടോ അതിലധികമോ കല്ലുകൾ കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. മലയുടക്കുന്നതിനായി ഈ കല്ലുകളെ തമ്മിൽ ചേർത്തുരൂപീകരിക്കുന്നു. കണ്മണിമാലകളിലെ ചില കല്ലുകളെ സ്വർണ്ണം കൊണ്ട് പൊതിയാറുണ്ടായിരുന്നു.
• * കണ്മണിമാലകൾക്ക് പല രൂപങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. വൃത്താകൃതി, ഗോളസ്തംഭാകൃതി, ഗോളാകൃതി, വീഷയുടെ ആകൃതി, വൃത്താംശം എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങളിൽ അവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
• * ചില കണ്മണിമാലകൾ കൊത്തുപണികൾ കൊണ്ടും ചിത്രപണികൾകൊണ്ടും അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. അവയിലെ ചിത്രങ്ങൾ (Designs) അതിമനോഹരമായിരുന്നു.
കണ്മണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ വസ്തുവിനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരുന്നു. ഉറപ്പുകുറഞ്ഞ വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ട് കണ്മണികൾ നിർമ്മിക്കാൻ വളരെ എളുപ്പമായിരിരുന്നു. വെണ്ണക്കല്ല് പൊടിച്ച് പശരൂപത്തിലാക്കി അതിനിന്ന് കണ്മണികൾ വാർത്തെടുത്തിരുന്നു. കണ്മണികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങൾ നൽകുന്നത് ഇത് സഹായകമായി. വെണ്ണക്കല്ലുകൊണ്ടുള്ള സൂക്ഷ്മമായ കണ്മണികളുടെ നിർമ്മാണം പുരാതന സാങ്കേതിക വിദ്യയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ ഇപ്പോൾ ഒരു കടങ്കതയായി അവശേഷിക്കുകയാണ്. ഉറപ്പുകൂടിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച കണ്മണികൾക്ക് ജ്യാമിതിയായ രൂപങ്ങളാണ് ഉണ്ടായിരുന്നത്.
ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ലുകൊണ്ടും കൺണിമാലകൾ നിർമ്മിക്കാറുണ്ട്. ഉത്പന്നത്തിന്റെ വിവിധ ഘടങ്ങളെ മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുവിനേയും കണ്മണികളേയും ചുടാക്കിയാണ് (ചുളയ്ക്ക് വെച്ചാണ്) ഇന്ദ്രഗോപക്കല്ലിന് ചുവപ്പുനിറം കൊടുത്തിരുന്നത്. കല്ലിലെ ചെറുമുഖകൾ ചെത്തിക്കളഞ്ഞ് പരുപരുത്ത രൂപത്തിലാക്കുകയും അതിനുശേഷം നന്നായി മിനുക്കിയെടുത്ത് അതിരൂപം കൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാകുകയും മിനുസപ്പെടുത്തുകയും തുളയിടുകയും ചെയ്യുന്നതോടെ കണ്മണിയുടെ നിർമ്മാണ പ്രക്രിയ പൂർത്തിയാകുന്നു. കണ്മണികൾ തുളയ്ക്കുന്നതിന് പ്രത്യേകതരം ഡില്ലുകൾ (drills) ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.

• * കടൽത്തീരത്തിനടുത്തുള്ള നാഗേശ്വർ, (Nageswar) ബാലാകോട്ട് (Balakot) എന്നീ അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങൾ ചിപ്പികൾ കൊണ്ടുള്ള സാധനങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നൂ. ചിപ്പികൾകൊണ്ടുള്ള വളകൾ, തവികൾ എന്നിവയുടെ നിർമ്മാണവും അലങ്കാരപ്പണികളും അവിടെ നിർവഹിച്ചിരുന്നു. അവിടനിന്നും ഈ സാധനങ്ങളെല്ലാം മറ്റു അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് വിതരണം ചെയ്യെപ്പെട്ടു.
• * അതുപോലെ ചാൻഹുദാറോ, ലോഥാൽ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പണി പൂർത്തിയാക്കിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ (കണ്മണികൾ) ഹാരപ്പ, മോഹൻജോദാരോ തുടങ്ങിയ വലിയ നഗര കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയിരുന്നു.
കരകൗശല വസ്തുക്കളുടെ ഉത്പാദന കേന്ദ്രങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിന് പുരാവസ്തു ഗവേഷകർ താഴെ പറയുന്ന വസ്തുക്കളും സാധനങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുത്ത് കണ്ടുപിടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

• 1) കൽപ്പിണ്ഡങ്ങൾ, ചിപ്പികൾ, ചെമ്പയിര് എന്നിവപോലെയുള്ള അസംസ്കൃത വിഭവങ്ങൾ
• 2) ഉപകരണങ്ങൾ
• 3) അപൂർണ്ണ വസ്തുക്കൾ (നിർമ്മാണം പൂർത്തിയാക്കാത്ത വസ്തുക്കൾ)
• 4) പാഴ് വസ്തുക്കൾ